Rymszany (gmina)
| gmina wiejska | |||||
| 1867[1][2]–1950 | |||||
 | |||||
| Państwo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo |
(1867–1915: gub. kowieńska) | ||||
| Powiat |
1867–1919: nowoaleksandrowski | ||||
| Siedziba | |||||
| Powierzchnia (1937) |
192,9[3] km² | ||||
| Populacja (1931) • liczba ludności |
| ||||
| • gęstość |
33 os./km² | ||||
| Szczegółowy podział administracyjny (1938) | |||||
| |||||
Położenie na mapie Polski w 1939 r.  | |||||
| 55°31′12,0000″N 26°26′24,0000″E/55,520000 26,440000 | |||||
Rymszany (ros. Рымшанская волость, lit. Rimšės valsčius) – dawna gmina wiejska na Kowieńszczyźnie, istniejąca w latach 1867–1939. Siedzibą gminy było miasteczko Rymszany (290 mieszkańców w 1921 roku[4])[5], obecnie na Litwie.
Historia
Gmina zbiorowa Rymszany powstała w wyniku reformy struktur administracyjnych państwa rosyjskiego w latach 1864–1867. Była częścią powiatu nowoaleksandrowskiego (jezioroskiego), należącego do guberni kowieńskiej[6].
Po I wojnie światowej stała się przedmiotem roszczeń odradzających się państw litewskiego i polskiego. 31 października 1919 gminę włączono do utworzonego pod Zarządem Cywilnym Ziem Wschodnich nowego powiatu brasławskiego, który wszedł w skład okręgu wileńskiego[7][8]. 20 grudnia 1920 gmina weszła w skład tymczasowego okręgu nowogródzkiego[9], a 19 lutego 1921 została włączona do nowo utworzonego woj. nowogródzkiego[10]. Od 13 kwietnia 1922[2] gmina Rymszany należała do objętej władzą polską Ziemi Wileńskiej[11], przekształconej 20 stycznia 1926 roku w województwo wileńskie[12].
Według stanu z 1 listopada 1938, gmina podzielona była na 10 gromad: Bieniuny, Gajdy, Magunelki, Maguny, Mażany, Puszki, Rymszany, Tumulin, Wełuny i Wozgielańce[13].
Podczas II wojny światowej powróciła do powiatu jezioroskiego w Komisariacie Rzeszy Wschód. Po wojnie obszar gminy Rymszany wszedł w struktury administracyjne Związku Radzieckiego i Litewskiej SRR (nadal powiat jezioroski). Gminę zniesiono 20 czerwca 1950 wskutek reformy administracyjnej, a jej obszar włączono do nowo utworzonego rejonu duksztańskiego[14].
Demografia
Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku gminę zamieszkiwało 5.261 osób, 4.906 było wyznania rzymskokatolickiego, 86 prawosławnego, 103 staroobrzędowego, 155 mojżeszowego a 11 mahometańskiego. Jednocześnie 3.511 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 19 białoruska, 151 żydowską, 1505 litewską, 75 rosyjską. Było tu 1.009 budynków mieszkalnych[15].
Przypisy
- ↑ Od 1921 jednostka administracyjna nowo utworzonego polskiego woj. nowogródzkiego; w czasie II wojny światowej poza administracją polską; po II wojnie światowej poza granicami Polski.
- 1 2 3 Istnieje rozbieżność w określaniu przynależności ponadpowiatowej północno-zachodnich gmin powiatu brasławskiego (gminy Brasław, Dryświaty, Dukszty, Opsa, Plusy, Rymszany, Słobódka, Smołwy i Widze) na przełomie lat 1921-22. Dz. U. z 1922 r. Nr 26, poz. 213 (ISAP) (Art. 1) wymienia powiat brasławski jako jeden z 5 powiatów (obok wileńskiego, oszmiańskiego, święciańskiego i trockiego) Ziemi Wileńskiej, nad którą objęto władzę państwową w 1922 roku (czyli obszary wchodzące w skład Litwy Środkowej. Natomiast Skorowidz miejscowości RP wydany przez GUS w 1923 roku wylicza powiat brasławski jako jeden z 4 powiatów (obok duniłowickiego, dziśnieńskiego i wilejskiego), które w 1922 roku wydzielono z woj. nowogródzkiego i wcielono do Ziemi Wileńskiej, podając równocześnie szczegółową statystykę dla omawianych gmin z 30 września 1921 roku. Także inne źródła (m.in. mapy) podają informacje o przyłączeniu na przełomie lat 1921-22 do Litwy Środkowej powiatów brasławskiego i lidzkiego (np. Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku, 2005; Atlas Historyczny Polski, PKWK, 1967). Rozbieżność ta wynika z różnych interpretacji przeprowadzonych na terenie powiatu brasławskiego (a także lidzkiego) wyborów do Sejmu Wileńskiego na mocy uchwały Sejmu RP z 16 listopada 1921, która zakończyła walkę polityczną na tych terenach. Adam Mielcarek twierdzi że powiaty brasławski i lidzki faktycznie do Litwy Środkowej nie należały (Adam Janusz Mielcarek, Podziały terytorialno-administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej, 2008). W niniejszym artykule oparto się na tej analizie, uwzględniając jednak rozbieżność interpretacji w tymże przypisie.
- 1 2 Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom I - Województwo Wileńskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938
- ↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom VII - Część II - Ziemia Wileńska – Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923
- ↑ Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933
- ↑ Volosts and gminas of 1890. Governorates: 1st Arkhangelsk - 25th Nizhny Novgorod. St . Petersburg, 1892.
- ↑ Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 25, poz. 257
- ↑ Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich z mapą, Eugenjusz Romer, Lwów-Warszawa, 1919
- ↑ Dz. U. z 1920 r. Nr 115, poz. 760 (ISAP)
- ↑ Dz. U. z 1921 r. Nr 16, poz. 93 (ISAP)
- ↑ Dz. U. z 1922 r. Nr 26, poz. 213 (ISAP) – Art. 8.
- ↑ Dz. U. z 1926 r. Nr 6, poz. 29 (ISAP)
- ↑ Rozporządzenie Wojewody Wileńskiego z dnia 20 września 1938 r. w sprawie zmiany granic gromad, utworzenia nowych gromad i ustalenia ich nazw w powiecie brasławskim (Wileński Dziennik Wojewodzki, 1938, nr. 14, poz. 143).
- ↑ Dūkšto rajonas. Tarybų Lietuvos enciklopedija, T. 1 (A-Grūdas). – Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1985.
- ↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych., t. T. 7, część 2, 1924, s. 11.