Widze (gmina)
| gmina wiejska | |||||
| 1867–1939[1][2], 1941–1944 | |||||
 | |||||
| Państwo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo |
1867–1915: gub. kowieńska | ||||
| Powiat |
1867–1919: nowoaleksandrowski | ||||
| Siedziba | |||||
| Powierzchnia (1937) |
354,9[3] km² | ||||
| Populacja (1931) • liczba ludności |
| ||||
| • gęstość |
37 os./km² | ||||
| Szczegółowy podział administracyjny (1938) | |||||
| |||||
Położenie na mapie Polski w 1939 r.  | |||||
| 55°24′00,0000″N 26°37′48,0000″E/55,400000 26,630000 | |||||
Widze (ros. Видзская волость, lit. Vidžių valsčius) – dawna gmina wiejska na Kowieńszczyźnie, istniejąca w latach 1867–1939 i 1941–1944. Siedzibą gminy było miasto Widze (od 1919 miasteczko, 856 mieszkańców w 1921 roku[4])[5], obecnie na Białorusi).
Historia
Gmina zbiorowa Widze powstała w wyniku reformy struktur administracyjnych państwa rosyjskiego w latach 1864–1867. Była częścią powiatu nowoaleksandrowskiego (jezioroskiego), należącego do guberni kowieńskiej[6].
Po I wojnie światowej stała się przedmiotem roszczeń odradzających się państw litewskiego i polskiego. 31 października 1919 gminę (pocz. Widzy) włączono do utworzonego pod Zarządem Cywilnym Ziem Wschodnich nowego powiatu brasławskiego, który wszedł w skład okręgu wileńskiego[7][8]. 20 grudnia 1920 gmina weszła w skład tymczasowego okręgu nowogródzkiego[9], a 19 lutego 1921 została włączona do nowo utworzonego woj. nowogródzkiego[10]. Od 13 kwietnia 1922[2] gmina Widze należała do objętej władzą polską Ziemi Wileńskiej[11], przekształconej 20 stycznia 1926 roku w województwo wileńskie[12].
Według stanu z 1 listopada 1938, gmina podzielona była na 19 gromad: Bałundziszki, Bieniasze, Błażyszki, Buczany, Jerkańce, Kajaty, Karoluńce, Leonpol, Mileniszki, Mejszty, Rosynele, Stary Dwór, Styłungi, Trakiszki, Tweriańce, Widze, Widze Łowczyńskie, Żdegiele i Żygucie[13].
Wraz z wybuchem II wojny światowej gmina włączona do BSRR, gdzie została zniesiona (w ZSRR nie funkconowały gminy zbiorowe). Reaktywowana w latach 1941–44, kiedy obszar ten zajęli hitlerowcy. Gmina Widze weszła wtedy w skład powiatu święciańskiego w ramach Komisariatu Rzeszy Wschód. W 1944 roku gminę zniesiono ponownie, a jej obszar wszedł w struktury administracyjne Związku Radzieckiego (BSRR).
Demografia
Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku gminę zamieszkiwało 9.313 osób, 7.721 było wyznania rzymskokatolickiego, 105 prawosławnego, 9 ewangelickiego, 1119 staroobrzędowego, 318 mojżeszowego a 41 mahometańskiego. Jednocześnie 8.585 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 240 białoruska, 6 niemiecką, 184 żydowską, 197 litewską, 91 rosyjska, 6 estońska, 3 czeską i 1 fińską. Było tu 1.727 budynków mieszkalnych[14].
Przypisy
- ↑ 1919–1939 jednostka pod administracją polską
- 1 2 3 Istnieje rozbieżność w określaniu przynależności ponadpowiatowej północno-zachodnich gmin powiatu brasławskiego (gminy Brasław, Dryświaty, Dukszty, Opsa, Plusy, Rymszany, Słobódka, Smołwy i Widze) na przełomie lat 1921-22. Dz. U. z 1922 r. Nr 26, poz. 213 (ISAP) (Art. 1) wymienia powiat brasławski jako jeden z 5 powiatów (obok wileńskiego, oszmiańskiego, święciańskiego i trockiego) Ziemi Wileńskiej, nad którą objęto władzę państwową w 1922 roku (czyli obszary wchodzące w skład Litwy Środkowej. Natomiast Skorowidz miejscowości RP wydany przez GUS w 1923 roku wylicza powiat brasławski jako jeden z 4 powiatów (obok duniłowickiego, dziśnieńskiego i wilejskiego), które w 1922 roku wydzielono z woj. nowogródzkiego i wcielono do Ziemi Wileńskiej, podając równocześnie szczegółową statystykę dla omawianych gmin z 30 września 1921 roku. Także inne źródła (m.in. mapy) podają informacje o przyłączeniu na przełomie lat 1921-22 do Litwy Środkowej powiatów brasławskiego i lidzkiego (np. Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku, 2005; Atlas Historyczny Polski, PKWK, 1967). Rozbieżność ta wynika z różnych interpretacji przeprowadzonych na terenie powiatu brasławskiego (a także lidzkiego) wyborów do Sejmu Wileńskiego na mocy uchwały Sejmu RP z 16 listopada 1921, która zakończyła walkę polityczną na tych terenach. Adam Mielcarek twierdzi że powiaty brasławski i lidzki faktycznie do Litwy Środkowej nie należały (Adam Janusz Mielcarek, Podziały terytorialno-administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej, 2008). W niniejszym artykule oparto się na tej analizie, uwzględniając jednak rozbieżność interpretacji w tymże przypisie.
- 1 2 Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom I - Województwo Wileńskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938
- ↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom VII - Część II - Ziemia Wileńska – Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923
- ↑ Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933
- ↑ Volosts and gminas of 1890. Governorates: 1st Arkhangelsk - 25th Nizhny Novgorod. St . Petersburg, 1892.
- ↑ Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 25, poz. 257
- ↑ Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich z mapą, Eugenjusz Romer, Lwów-Warszawa, 1919
- ↑ Dz. U. z 1920 r. Nr 115, poz. 760 (ISAP)
- ↑ Dz. U. z 1921 r. Nr 16, poz. 93 (ISAP)
- ↑ Dz. U. z 1922 r. Nr 26, poz. 213 (ISAP) – Art. 8.
- ↑ Dz. U. z 1926 r. Nr 6, poz. 29 (ISAP)
- ↑ Rozporządzenie Wojewody Wileńskiego z dnia 20 września 1938 r. w sprawie zmiany granic gromad, utworzenia nowych gromad i ustalenia ich nazw w powiecie brasławskim (Wileński Dziennik Wojewodzki, 1938, nr. 14, poz. 143).
- ↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych., t. T. 7, część 2, 1924, s. 17.