Frysztak

Frysztak
wieś
Ilustracja
Widok Frysztaka
Państwo

 Polska

Województwo

 podkarpackie

Powiat

strzyżowski

Gmina

Frysztak

Liczba ludności (2024)

1042[1]

Strefa numeracyjna

17

Kod pocztowy

38-130[2]

Tablice rejestracyjne

RSR

SIMC

0649090[3]

Położenie na mapie gminy Frysztak
Mapa konturowa gminy Frysztak, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Frysztak”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Frysztak”
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa konturowa województwa podkarpackiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Frysztak”
Położenie na mapie powiatu strzyżowskiego
Mapa konturowa powiatu strzyżowskiego, na dole po lewej znajduje się punkt z opisem „Frysztak”
Ziemia49°50′07″N 21°36′32″E/49,835278 21,608889[4]
Strona internetowa

Frysztak (niem. Freistadt) – wieś (dawne miasto) w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie strzyżowskim, w gminie Frysztak[3]. Ma status sołectwa[5].

Leży na wzgórzu nad doliną Wisłoka, w pobliżu ujścia do niego potoku Gogołówka[6].

Frysztak uzyskał lokację miejską w 1366 r.[7], zdegradowany w 1934 r. wraz z innymi mniejszymi miastami[8].

Historycznie położony w Małopolsce (ziemia sandomierska). Od XIV wieku aż do pierwszego rozbioru Polski miejscowość leżała w powiecie pilźnieńskim województwa sandomierskiego[9]. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Frysztak. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa rzeszowskiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Frysztak oraz parafii Narodzenia NMP, należącej do dekanatu Frysztak, diecezji rzeszowskiej.

Części wsi

Integralne części wsi Frysztak[10][3]
SIMCNazwaRodzaj
0649108Gliniczekczęść wsi
0649114Godkówkaczęść wsi
0649120Piekłoczęść wsi
Getto we Frysztaku podczas II wojny światowej
Plac św. Floriana (2026)
Kościół Narodzenia NMP

Historia

Początek Frysztaku sięga XIII lub nawet XII w. Wieś była wówczas własnością cystersów z Koprzywnicy[6]. Prawa miejskie (na prawie magdeburskim) uzyskał w 1366 roku[7] (to wtedy Kazimierz III Wielki zezwolił na powstanie nad rzeką niezależnego miasta królewskiego pn. "Wisłok"[11]). Nazwa Frysztak (niem. "wolne miasto", później w formie Frystat[12]) pojawiła się w źródłach przed 1374 r. i świadczy o osadzeniu kolonistów niemieckich, którzy ulegli następnie procesowi polonizacji[13]. Władze klasztoru koprzywnickiego (opat Konrad) w kontrakcie na wójtostwo frysztackie z 1375 r. zredukowały powierzchnię miasta z pierwotnej powierzchni 200 do 100 łanów frankońskich, ale założyły w tym miasteczku sądownictwo wójtowskie. W 1392 r. król Władysław Jagiełło, na prośbę opata Kunka, wydał dokument formalnie erygujący Sąd wyższy prawa niemieckiego we Frysztaku, w składzie którego zasiadał wójt frysztacki, ławnicy i sołtysi z okolicznych wsi klasztornych. Na pocz. XV w. władze klasztorne postarały się dla wójtów frysztackich o przywileje targowe i inne. Od XIV wieku był częścią ziemi pilzneńskiej województwa sandomierskiego[14].Dzięki położeniu przy ruchliwym szlaku handlowym rozwijał się jako osada handlowa i rzemieślnicza[6]. Pierwszymi wójtami frysztackimi byli Jan syn Bertolda i Harbard (1375), a później kolejno Mikołaj (1379), i jego bratankowie Piotr i Nieczko (od 1384), Dobiesław (w latach 1408-1421), Jan b. wójt kołaczycki (1425-1429). Od 1429 r. wójtami frysztackimi były osoby wyłącznie stanu szlacheckiego: Jan (do 1450) - dziedzic Cieszyny, Mikołaj Frysztacki (1460-1471), później po kolei trzej bracia Frysztaccy: Mikołaj, Jan i Bartłomiej. W latach 1522-1522 opat klasztoru koprzywnickiego procesował się z rodziną Frysztackich o prawa do wójtostwa frysztackiego. Ostatecznie szlachetny Paweł Frysztacki w 1527 r. wykupił wójtostwo frysztackie i pobliską wieś Glinik z rąk klasztoru koprzywnickiego[15].

W 1474 r., w czasie walk o tron węgierski, Frysztak został kompletnie zniszczony przez wojska węgierskie Macieja Korwina pod dowództwem Tomasza Tharczaya. W 1479 r. król Kazimierz Jagiellończyk na prośbę opata koprzywnickiego Mikołaja uwolnił mieszczan na 12 lat od wszelkich poborów. W 1656 r. w czasie „potopu” Frysztak ograbiły wojska szwedzkie, a 1657 roku miasteczko zostało zniszczone przez wojska współdziałającego ze Szwedami księcia siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego[6]. W okresie konfederacji barskiej ucierpiało z kolei na skutek mających tu miejsce potyczek konfederatów z wojskami rosyjskimi[12].

Za każdym razem Frysztak odbudowywał się po owych zniszczeniach, stając się silnym lokalnym ośrodkiem rzemieślniczym. Posiadał kilka cechów rzemieślniczych, szkołę i łaźnię[6]. Pod koniec XVIII w. Ewaryst Andrzej, hr. Kuropatnicki w swym "Opisaniu królestw Galicyi i Lodomeryi" podawał: Frysztak. Dziedziczne miasto domu Sierakowskich; obfite w rzemieślników, którzy terlice, kulbaki, siodła robią; i ganczarzów[16]. Słynne były tutejsze jarmarki odbywające się co drugi czwartek, nabrały one szczególnego znaczenia w XIX w.[6]

Miasteczko w 2 połowie XIX wieku - w epoce autonomicznej położone było w powiecie politycznym jasielskim. Było wówczas siedzibą sądu powiatowego i notariatu, posterunku żandarmerii, urzędu pocztowego, dekanatu i parafii. Miało wówczas 1 558 mórg powierzchni[17]. Urząd miejski stanowili: burmistrz Apolinary Dymnicki (1890-1894), Michał Godek (1895), Jan Smolewicz (1913-1914), zastępca burmistrza Abraham Rössler (1890-1895) Leib Stryk (1913-1914), kasjer Mendel Götzler (1890-1895), Aron San (1913-1914) i kontroler Emil Spiegel (1890-1914)[18].Istotne znaczenie dla jego rozwoju miał działający tu sąd powiatowy, podlegający początkowo sądowi śledczemu w Jaśle a od 1892 Sądowi Obwodowemu w Jaśle. Stacja kolejowa Frysztak[19] powstała tu w 1890 na linii kolejowej łączącej Rzeszów z Jasłem[20], do I wojny światowej kierowali nią naczelnicy Mateusz Kowalski (1891-1895) i Tadeusz Kapeliner (1913-1914).

Mieszkańcy Frysztaka na przełomie XIX i XX wieku[21][22][23]
rok liczba mieszkańców rzymskich katolików wyznania mojżeszowego
1885 1197 416 779
1880 1344 524 820
1890 1398 437 961
1891 1345 445 900
1900 1506 405 1101
1913 1484 395 1076
1914 1484 395 1076
1921 1195 185 1010

W połowie czerwca 1898 roku we Frysztaku, podobnie jak w całym powiecie jasielskim i strzyżowskim, miały miejsce rozruchy antyżydowskie[24]. 16 czerwca grupa chłopów, do których przyłączyli się ludzie wychodzący z kościoła, zaczęła rabować, niszczyć i plądrować karczmy, sklepy, stragany i domy żydowskie. Pozbawiona kierownictwa żandarmeria, nie mogąc opanować sytuacji, otworzyła ogień. Na miejscu śmierć poniosło sześć osób, drugie tyle zmarło w wyniku odniesionych ran. Do tragicznego finału rozruchów przyczyniła się postawa władz lokalnych (presja wywierana na żandarmów przez kierownika starostwa Jana Winiarskiego) i odmowa uspokojenia nastrojów wśród parafian przez księdza Franciszka Prusaka[25].

Działał tu także przy parafii dom dla ubogich. Założony przez byłego właściciela Kobylego, Antoniego Janowskiego, w 1822 w celu wspierania 6 miejscowych ubogich (3 kobiet i 3 mężczyzn) z obowiązkiem pełnienia służby kościelnej. Majątek zakładowy (1890-1892): dom mieszkalny, 4 korce zboża i 3 sągi drzewa opałowego w naturze, dalej kapitał 83 zł. 18 ct. i książka kasy oszczędności na 240 zł. 78 ct. Dochód z ubiegłego roku 52 zł[26]. W 2 połowie XIX wieku prowadzili tu praktykę lekarze: Wiktor Natter (1893-1914)[27] Emil Spiegel (1891-1914)[28] i Józefa Styber (1895)[29] W miasteczku działała też apteka prowadzone najpierw przez Jana Zaniewskiego (1890-1912), a następnie przez Romana Zasielskiego (1913-1914)[30].

W 1927 r. na miejscu starego, drewnianego kościoła z XV w. wybudowano obecną, murowaną świątynię[12]. W 1932 miejscowość utraciła prawa miejskie, mieszkańcy dwukrotnie – najpierw w 1952 r. i ponownie w 1975 r. – starali się o ich przywrócenie jednak bez powodzenia. Frysztak, pomimo formalnego braku praw miejskich, ma charakter małomiasteczkowy i stanowi lokalny ośrodek kulturalny i gospodarczy.

Podczas okupacji hitlerowskiej, w styczniu roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 1800 Żydów. 18 sierpnia 1942 roku getto zostało zlikwidowane, a Żydzi zostali zamordowani w lesie w Warzycach, w lesie w Krajowicach koło Jasła, a większość została wywieziona do obozu zagłady Bełżcu i tam zamordowana[31].

Dużych zniszczeń doznał Frysztak pod koniec II wojny światowej, kiedy w 1944 r. prawie przez 6 miesięcy w pobliżu miejscowości przebiegała linia frontu[6].

Ludzie związani z Frysztakiem

  • Jan syn Bertolda i niejaki Harbard (1375) - pierwsi wójtowie we Frysztaku
  • Mikołaj Frysztacki herbu Radwan (XV w.) – rycerz króla Władysława Warneńczyka i wójt Frysztaku w latach 1460-1471
  • Paweł Frysztacki (1527) - pierwszy szlachecki właściciel wójtostwa we Frysztaku i całego miasta
  • Eugeniusz Ciastoń (1861–1930) – generał brygady Wojska Polskiego
  • Ludwik de Laveaux (1891–1969) – generał brygady Wojska Polskiego
  • Edwin Norbert Wagner (1899–1944) – major Wojska Polskiego, poseł, prezes Związku Inwalidów Wojennych RP
  • Paweł Wildstein (1920–2008) – pułkownik Wojska Polskiego
  • Emil Orzechowski (ur. 1944) – profesor doktor, teatrolog i kulturoznawca
  • Jan Biedroń (ur. 1963) – ksiądz, doktor teologii, rektor Wyższego Seminarium Duchownego w Sandomierzu
  • Barbara Klose (ur. 1948) – piłkarka ręczna, mistrzyni i reprezentantka Polski
  • Bogdan Szlachta (ur. 1959) - prawnik, profesor nauk humanistycznych, były członek Trybunału Stanu

Połączenia drogowe

Wieś jest położona przy drodze wojewódzkiej nr 988 prowadzącej z Babicy do Warzyc, gdzie po 12 km łączy się z drogą krajową nr 28.

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Raport o stanie gminy Frysztak w 2024. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2024 s. 6
  2. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 248 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  3. 1 2 3 GUS. Rejestr TERYT
  4. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 30677.
  5. ↑ BIP gminy, sołectwa
  6. 1 2 3 4 5 6 7 Stanisław Kłos: Województwo rzeszowskie. Przewodnik. Wyd. II poprawione i uzupełnione. Warszawa: Sport i Turystyka, 1973, s. 220-221.
  7. 1 2 Frysztak, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2017-05-04].
  8. ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 30-31.
  9. ↑ Województwo sandomierskie (XVI-XVIII w.) [MAPY] [online], Regiony historyczne [dostęp 2025-10-14] (ang.).
  10. ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP))
  11. ↑ Agata Zahuta: "Frysztak i okolice. Podróż ze starą fotografią tom 1", Krosno 2017, s. 11
  12. 1 2 3 Antoni Bal, Władysław Chajec, Antoni Lorens, August Mazurkiewicz, Franciszek Sulimowski, Juliusz Ross, Marian Ziobro: Ilustrowana monografia powiatu krośnieńskiego oraz Przewodnik Turystyczny po Krośnie nad Wisłokiem i okolicy. PTTK Oddział w Krośnie nad Wisłokiem, 1957, s. 189.
  13. ↑ Zdzisław Zarzycki, Sąd wyższy prawa niemieckiego we Frysztaku, [w:] Tadeusz Maciejewski (red.), Dzieje wymiaru sprawiedliwości, Koszalin: Wydawn. Uczelniane Bałtyckiej Wyższej Szkoły Humanistycznej, 1999, s. 117, ISBN 978-83-87739-50-8 [dostęp 2025-06-22].
  14. ↑ Wydawnictwo Naukowe PWN, Atlas Historyczny Polski, Krzysztof Chłapowski i inni.
  15. ↑ Zdzisław Zarzycki, Dzieje wymiaru sprawiedliwości, Tadeusz Maciejewski (red.), Koszalin: Wydawn. Uczelniane Bałtyckiej Wyższej Szkoły Humanistycznej, 1999, s. 119-131, ISBN 978-83-87739-50-8 [dostęp 2025-06-22].
  16. ↑ Ewaryst Andrzej Kuropatnicki: "Geografia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi", Przemyśl 1786
  17. ↑ Frysztak, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 421
  18. ↑ Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem 1890, s. 302, 1891 s. 302, 1892 s. 302, 1893 s. 302, 1894 s. 302, 1895 s. 302, 1913, s. 496, 1914, s. 502
  19. ↑ Formalnie stacja leży we wsi Twierdza
  20. ↑ Frysztak - Atlas kolejowy [dostęp 2 kwietnia 2024]
  21. ↑ Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem 1890, s. 302, 1891 s. 302, 1892 s. 302, 1893 s. 302, 1894 s. 302, 1895 s. 302, 1913, s. 496, 1914, s. 502
  22. ↑ Stanisław Gruiński, Materiały do kwestii żydowskiej w Galicji, Lwów 1910, Tabele statystyczne s. 9
  23. ↑ Bohdan Wasiutyński, Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX, Studium statystyczne, Warszawa 1930, s. 138
  24. ↑ Tim Buchen: Antisemitismus in Galizien. Agitation, Gewalt und Politik gegen Juden in der Habsburgermonarchie um 1900. Berlin: Metropol Verlag, 2012, seria: Studien zum Antisemitismus in Europa. (niem.).
  25. ↑ Marcin Piotr Soboń: Frysztak jako tragiczny przykład zachowania władz porządkowych w sytuacji pogromowej. W: Pogromy Żydów na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. T. 2, Studia przypadków (do 1939 roku). Kamil Kijek, Artur Markowski, Konrad Zieliński (red.). Instytut Historii PAN, 2019.
  26. ↑ Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1890 s. 714, 1891 s. 714, 1892 s. 714, 1893 s. 712, 1894 s. 710, 1895 s. 710,
  27. ↑ Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1893 s. 513, 1894 s. 515, 1895 s. 516, 1913, s. 936
  28. ↑ Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1891, s. 512, 1892, s. 514, 1893 s. 519, 1894 s. 519, 1913, s. 938
  29. ↑ Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1895 s. 529,
  30. ↑ Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1890 s. 535, 1891, s. 535, 1892 s. 535, 1893 s. 537, 1894 s. 537, 1895 s. 538 1913, s. 938
  31. ↑ Geoffrey P. Megargee (red.), Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945, t. II, part A, s. 506.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.