Jawornik Polski

Jawornik Polski
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Kościół pw. św. Andrzeja Apostoła
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 podkarpackie

Powiat

przeworski

Gmina

Jawornik Polski

Data założenia

1448

Prawa miejskie

1472–1784[1], od 2024

Burmistrz

Łukasz Kawaliło (od 2024)

Powierzchnia

8,48[2] km²

Populacja (01.01.2024)
• liczba ludności
• gęstość


1140[2]
134 os./km²

Strefa numeracyjna

16

Kod pocztowy

37-232[3]

Tablice rejestracyjne

RPZ

Położenie na mapie gminy Jawornik Polski
Mapa konturowa gminy Jawornik Polski, na dole nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Jawornik Polski”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Jawornik Polski”
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa konturowa województwa podkarpackiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Jawornik Polski”
Położenie na mapie powiatu przeworskiego
Mapa konturowa powiatu przeworskiego, blisko dolnej krawiędzi po lewej znajduje się punkt z opisem „Jawornik Polski”
Ziemia49°53′21″N 22°17′09″E/49,889167 22,285833[4]
TERC (TERYT)

1814044[5]

SIMC

0603900[5]

Urząd miejski
ul. Rynek 30[6]
37-232 Jawornik Polski
Strona internetowa
BIP
Płaskorzeźba na ścianie kościoła

Jawornik Polski – miasto w Polsce położone w województwie podkarpackim, w powiecie przeworskim, siedziba miejsko-wiejskiej gminy Jawornik Polski[5] oraz rzymskokatolickiej parafii pw. św. Andrzeja Apostoła[7].

Jawornik uzyskał lokację miejską około 1472 roku[8]. W 1784 roku, pod zaborem austriackim, przekształcony w miasteczko[9]. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Jawornik Polski pozostał przy historycznych prawach miasteczka, lecz stanowił wiejską gminą jednostkową w powiecie rzeszowskim w województwie lwowskim[10] W następstwie założeń reformy gminnej w II RP[11], Jawornik Polski utracił prawa miasteczka 1 sierpnia 1934, wchodząc w skład nowo utworzonej zbiorowej gminy Hyżne[12], w obrębie której utworzył gromadę (ówczesny odpowiednik sołectwa)[13]. W latach 1934–1954 w gminie Hyżne (od 1945 w województwie rzeszowskim[14]), 1954–1972 siedziba gromady Jawornik Polski[15]. 1 stycznia 1973 włączony do powiatu przeworskiego[16], gdzie został stolicą nowo utworzonej gminy Jawornik Polski[17]. W latach 1975–1998 należał administracyjnie do województwa przemyskiego. 1 stycznia 2024 odzyskał status miasta[18].

Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 1140 mieszkańców, będąc 52. najludniejszym miastem w województwie[2].

Części miasta

Integralne części miasta Jawornik Polski[19][5]
SIMCNazwaRodzaj
0603916Chałupkiczęść miasta
0603922Dolny Koniecczęść miasta
0603939Grabnikczęść miasta
0603945Kurzy Działczęść miasta
0603951Miastoczęść miasta
0603968Młyńska Góraczęść miasta
0603974Szałajeczęść miasta
0603980Zapadyczęść miasta

Historia

4 kwietnia 1448 r. Małgorzata z Kmitów Mościcowa z Dynowa w spisie odnotowana jest jako właścicielka Jawornika Polskiego i wsi Hyżne, Hadle, Szklary, Harta i Dylągówka. W 1472 r. Jawornik w dokumentach zapisano jako miasto. Jego lokacja nastąpiła w latach 1448–1472. Właścicielami byli głównie Kmitowie z Zamku Sobień. Po śmierci poprzedniego właściciela Jawornika Andrzeja Kmity w 1494 jego córka Nawojka Kmitówna, dziedziczka ojcowskich dóbr, odstąpiła swe prawa stryjecznemu bratu, Piotrowi Kmicie. Wychodziła ona za mąż dwa razy: po raz pierwszy za Piotra Ligęzę (zm. 1543) – kasztelana czechowskiego, z którym się rozwiodła, i po raz drugi za Stanisława Mateusza Stadnickiego (zm. 1563), kasztelana sanockiego. Właśnie drugi mąż zaprotestował przeciw odstąpieniu tych ziem Piotrowi Kmicie. Stadniccy, a zwłaszcza Marcin Stadnicki (syn Stanisława) oraz Michał Zebrzydowski byli kolejno właścicielami Jawornika.

19 marca 1657 r. mieszkańcy przy pomocy oddziałów chłopskich początkowo odpierali najazd około 1000-osobowego oddziału jazdy wojsk Rakoczego, jednak wrogie wojska ostatecznie tu wkroczyły, mordując ludność i paląc gród.

Po śmierci w lutym 1769 r. Jakuba Bronickiego herbu Korwin, jego żona Anna Bronicka z Nowotańca wyszła po raz drugi za mąż, za pułkownika Walentego Górskiego i została właścicielką Jawornika. Walenty Górski był pułkownikiem Wojsk Polskich w Gwardii Koronnej Litewskiej, a także poetą i dramatopisarzem; jego sztuki były grane we Lwowie.

Po śmierci Górskiego od ran w powstaniu 4 lutego 1832 roku, dobra odziedziczył jego syn Stanisław Leonard Górski, powstaniec styczniowy. Anna ponownie wyszła za mąż – za Pińskiego. Po śmierci syna odziedziczyła dobra. Wyrokiem Sądu Obwodowego w Rzeszowie z dnia 4 listopada 1864 roku, z powodu zadłużenia majątku dobra te przejął Leon Kellermann. W 1872 roku właścicielem został Zygmunt Chmielowski.

Podczas okupacji hitlerowskiej w czerwcu 1942 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców[a]. Przebywało w nim około 400 Żydów. W lipcu 1942 roku zostali oni wywiezieni do getta w Rzeszowie, a stamtąd do obozu zagłady w Bełżcu i tam zamordowani[21].

Zabytki

Według rejestru zabytków NID[22] na listę zabytków wpisane są:

Niedaleko miejscowości znajduje się najdłuższy w Europie tunel na trasie kolei wąskotorowej (602 m).

Jawornicka Izba Regionalna mieści się w dawnym budynku zabytkowym z pocz. XX wieku, wybudowanym przez ks. prof. Henryka Roszkowskiego (1878–1946), gdzie wcześniej znajdował się ośrodek zdrowia.

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ Funkcjonowaniu tego getta towarzyszą niejasności – nie zachowały się na jego temat dokumenty, a według relacji ocalałej Sary Langsam po jego utworzeniu miejscowi Żydzi nadal mieszkali we własnych domach[20].

Przypisy

  1. ↑ 1784–1934 na prawach miasteczka
  2. 1 2 3 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2024 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 22 lipca 2024 [dostęp 2024-10-23] (pol.).
  3. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 379 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 9 stycznia 2024, identyfikator PRNG: 45538.
  5. 1 2 3 4 TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-11-18].
  6. ↑ Adres na stronie Gminy Jawornik Polski
  7. ↑ Opis dekanatu na stronie archidiecezji
  8. ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 36-37.
  9. ↑ Karpiniec J 1932. Ilość osad miejskich byłej Galicji i podział ich na miasta i miasteczka. In Bujak F & Rutkowski J (eds). Roczniki dziejów społeczno-gospodarczych, 2, 1–37.
  10. ↑ Dymitrow, M. 2015. Pojęcie miejskości w świetle reformy gminnej w Polsce międzywojennej / The concept of urbanity in light of the municipal reform in interwar Poland, In: Krzysztofik, R., & Dymitrow, M. (Eds.), Degraded and restituted towns in Poland: Origins, development, problems / Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy. Gothenburg: University of Gothenburg.
  11. ↑ Ustawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorjalnego Dz. U. z 1933 r. Nr 35, poz. 294 (ISAP), Art. 33)
  12. ↑ Dz. U. z 1934 r. Nr 64, poz. 552 (ISAP)
  13. ↑ Lwowski Dziennik Wojewódzki. 1934, nr 19, poz. 111
  14. ↑ Srokowski S. (red.), 1948, Podział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej, Biblioteka Samorządowca, 77, Warszawa.
  15. ↑ Uchwała Nr 32/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu rzeszowskiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 18 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 5 października 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 30 listopada 1954 r., Nr. 11, Poz. 41)
  16. ↑ Dz. U. z 1972 r. Nr 50, poz. 324 (ISAP)
  17. ↑ Uchwała Nr XVIII/56/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 4 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie rzeszowskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 5 grudnia 1972 r., Nr 16, Poz. 196).
  18. ↑ Dz.U. 2023 poz. 1472.
  19. ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. „Dziennik Ustaw”. Nr 29, poz. 200, s. 1867, 2013–02–15. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2014-03-09].
  20. ↑ Ewa Trojanowska, Material and living conditions of the Jewish people in ghettos in the Rzeszów poviat during German occupation, „Humanities and Social Sciences”, 27 (3), 2020, s. 150, DOI: 10.7862/rz.2020.hss.36.
  21. ↑ Geoffrey P. Megargee (red.), Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945, t. II, part A, s. 516.
  22. ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podkarpackie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 marca 2026, s. 22 [dostęp 2016-01-10].
  23. ↑ Dekanat na stronie archidiecezji

Linki zewnętrzne