Tylicz

Tylicz
wieś
Ilustracja
Widok na Tylicz z południowych stoków Szwarcowej
Państwo

 Polska

Województwo

 małopolskie

Powiat

nowosądecki

Gmina

Krynica-Zdrój

Liczba ludności (2011)

1898[1]

Strefa numeracyjna

18

Kod pocztowy

33-383[2]

Tablice rejestracyjne

KNS

SIMC

0437300

Położenie na mapie gminy Krynica-Zdrój
Mapa konturowa gminy Krynica-Zdrój, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Tylicz”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Tylicz”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Tylicz”
Położenie na mapie powiatu nowosądeckiego
Mapa konturowa powiatu nowosądeckiego, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Tylicz”
Ziemia49°23′45″N 21°01′34″E/49,395833 21,026111[3]
Zabytkowy drewniany kościół Piotra i Pawła
Zabytkowa dawna cerkiew greckokatolicka
Nowy kościół parafialny
Źródło wody mineralnej – Zdrój Główny
Tężnia solankowa
Rynek z pomnikiem Kazimierza Pułaskiego
Pomnik króla Kazimierza Wielkiego
Golgota
Mofeta
Pomnik bp. Piotra Tylickiego
Nieoficjalny herb Tylicza

Tylicz – wieś (dawniej miasto) w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, w gminie Krynica-Zdrój.

Tylicz (Miastko) uzyskał lokację miejską przed 1325 rokiem, zdegradowany przed 1400 rokiem, ponowne nadanie praw miejskich w 1612 roku, degradacja przed 1934 rokiem[4]. Wieś biskupstwa krakowskiego w powiecie sądeckim w województwie krakowskim w końcu XVI wieku[5]. W latach 1973–1976 istniała gmina Tylicz. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

Położenie

Tylicz położony jest 6 km na wschód od Krynicy, u zbiegu rzeki Muszynka (Tyliczanka) i uchodzącego do niej potoku Mochnaczka. Znajduje się na granicy dwóch mezoregionów: Beskidu Sądeckiego i Beskidu Niskiego. Wieś leży przy drodze krajowej 75. W pobliżu znajduje się nieistniejące już przejście graniczne Muszynka-Kurov ze Słowacją na Przełęczy Tylickiej (683 m n.p.m.).

Części wsi

Integralne części wsi Tylicz[6][7][8]
SIMCNazwaRodzaj
1051175Bradówczęść wsi
1051212Goliceczęść wsi
1051235Konfederatkaczęść wsi
1051258Mrokowceczęść wsi
1051264Osadaczęść wsi
1051270Piszczelankaczęść wsi

Geologia

W miejscowości znajdują się źródła i odwierty wód mineralnych typu szczawa oraz rozlewnia wód mineralnych. Ponadto w miejscowości występują ekshalacje dwutlenku węgla Mofeta Tylicz[9][10].

Dwa źródła zabudowane są stylowymi pijalniami: Źródło Bradowiec oraz Zdrój Główny w Parku Zdrojowym. Na południe od Tylicza malowniczy przełom Muszynki, znajduje się tam początek ścieżki edukacyjno-przyrodniczej „Na Rakowsku”.

Historia

  • W XI–XIII wieku istnieje osada pod nazwą Ornawa na szlaku między Polską a Węgrami.
  • W 1336 – wieś królewska.
  • 10 września 1363 nadanie praw miejskich przez króla Kazimierza Wielkiego.
  • 30 lipca 1391 – przekazanie przez króla Władysława Jagiełłę prawa własności biskupom krakowskim, włączenie do Kresu Muszyńskiego (Miastko alias Novum Oppidum).
  • Październik 1410 – spalenie i zniszczenie Miastka przez wojska węgierskie pod dowództwem Ścibora ze Ściborzyc – wojewody siedmiogrodzkiego.
  • XVI w. – upadek miasta.
  • 26 czerwca 1612 – biskup krakowski Piotr Tylicki ponownie nadaje prawa miejskie, od tej pory miejscowość nazywa się Tylicz. Dokument lokacyjny został wystawiony w Bodzentynie koło Kielc 26 lipca 1612 r. Biskup określił prawa i obowiązki mieszczan tylickich „na wzór miasta Muszyny”. Miasto otrzymuje prawo do cotygodniowego targu, czterech jarmarków rocznie oraz nowy herb.
  • 1627 rok – biskup krakowski Marcin Szyszkowski wydaje przywilej dla Cechu Rzemiosła Wszelakiego w mieście Tyliczu.
  • 1637 rok – parafia w Tyliczu zakłada w mieście szpital dla ubogich.
  • 1662 rok – Tylicz liczy 352 mieszkańców. Większymi miastami w tym czasie były: Nowy Sącz – 1325 mieszkańców, Stary Sącz – 945 mieszkańców, Muszyna – 541 mieszkańców, Nowy Targ – 448 mieszkańców.
  • 1769–1770 – miejsce stacjonowania konfederatów barskich.
  • 12 kwietnia 1763 – Sąd Kryminalny Kresu Muszyńskiego wydał wyrok śmierci za czarowstwo i bałwochwalstwo na Orynie Pawliszance przez spalenie na stosie, na podstawie art. 63. Prawa Chełmińskiego. Wyrok wykonano na wzgórzu Szubienica.
  • 1781 – włączenie do dóbr kameralnych (K.k. Muszyner Cameral Verwaltung). Napływ Żydów.
  • 1900 – powstała Ochotnicza Straż Pożarna
  • 1935 – utrata praw miejskich (według innych danych w 1914 lub 1930). Siedziba władz gminy zbiorowej.

W okresie międzywojennym w miejscowości stacjonowała placówka Straży Granicznej I linii „Tylicz”[11].

  • 1939 – oddziały Wojska Polskiego po 2 września 1939 r. stawiły silny opór grupie wozów pancernych armii słowackiej działających na rzecz armii niemieckiej. Słowacy zostali zmuszeni do wycofania się.
  • 1955 – siedziba Gromadzkiej Rady Narodowej (dla gromad: Tylicz, Mochnaczka Niżna, Muszynka).
  • 1966 – uroczyste obchody 600-lecia Tylicza.
  • 1973 – reaktywowanie gminy Tylicz.
  • 1975 – włączenie do Gminy Uzdrowiskowej Krynica.
  • 1992 – budowa rozlewni wód mineralnych Multi Vita
  • 2004–2005 – założenie Parku Zdrojowego, budowa gimnazjum
  • 27 marca 2007 – uroczyste nadanie imienia Jana Pawła II Gimnazjum w Tyliczu
  • 30.03.2010 – powstanie Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju Tylicza

W miejscowości działało państwowe gospodarstwo rolne – Państwowy Ośrodek Hodowli Zarodowej Tylicz[12].

Herby Tylicza

W 1612 r. biskup Tylicki nadał miejscowości razem z prawami miejskimi herb. Przedstawiał on dwie głowy patronów miasta św. Piotra i św. Pawła[13].
Obecnie Tylicz używa herbu (w różnych wersjach) przedstawiającego insygnia biskupie z Ewangelią. Podobny jest do herbu Muszyny.

Demografia

Ludność według spisów powszechnych, w 2009 roku według PESEL[14][15][16][17][18].

Budynki mieszkalne
Rok 1900 1921 1931 2002
Liczba 256 264 302 390
Zwierzęta hodowlane w 1900 roku[14]
Zwierzęta Konie Bydło Owce Świnie
Liczba 150 821 306 229

Zabytki

Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[19].

Inne zabytki

Ochotnicza straż pożarna

Od 1900 roku w Tyliczu działa Ochotnicza straż pożarna, włączona 30 listopada 2001 do Krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego. Jednostka posiada trzy samochody pożarnicze MAN TGM 13.290 GBARt 3,5/25, Fiat Ducato oraz Mitsubishi L200 SLRr[20].

Infrastruktura sportowo-rekreacyjna

Ośrodki narciarskie
Źródła i pijalnie wód mineralnych
Mofeta pod Beskidem, Mofeta Tylicz, Pijalnia Bradowiec, Pijalnia Tyliczanka, Źródło Syhowne, Źródło pod Przekaźnikiem[21].
Szlaki turystyczne
szlak turystyczny czarny Kopiec Pułaskiego (Krynica-Zdrój) – Huzary (864 m n.p.m.) – Tylicz

Przypisy

  1. ↑ Wieś Tylicz w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2018-03-15], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  2. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1311 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  3. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 142052.
  4. ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 78–79.
  5. ↑ Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 100.
  6. ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP)).
  7. ↑ GUS. Rejestr TERYT.
  8. ↑ KSNG: Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części. opublikowany, [w:] Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP) ze zmianami w Dz. U. z 2015 r. poz. 1636 (ISAP). [dostęp 2018-01-06]. (pol.).
  9. ↑ Jacek Rajchel, Lucyna Rajchel, Janusz Cisek, 2013: Mofeta z Tylicza w płaszczowinie magurskiej Karpat zewnętrznych. Przegląd Geologiczny, nr 9.
  10. ↑ Łukasz Zalesiński „Tylicz i jego mofeta – bulgot kosmicznej wody” [dostęp 2013-12-03].
  11. ↑ Marek Jabłonowski, Bogusław Polak: Polskie formacje graniczne 1918−1839. Dokumenty organizacyjne, wybór źródeł. T. II. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, 1999, s. 28. ISBN 83-87424-77-3.
  12. ↑ Internetowy System Aktów Prawnych.
  13. ↑ Henryk Seroka: Herby miast małopolskich do końca XVIII wieku. DIG, s. 233–234. ISBN 83-7181-233-7.
  14. 1 2 Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder. Bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, tom XII, „Galizien”, Wien 1907.
  15. ↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XII – Województwo Krakowskie i Śląsk Cieszyński, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1925.
  16. ↑ Statystyka Polski, t. XXVI, Warszawa 1926, Główny Urząd Statystyczny.
  17. ↑ Statystyka Polski seria C, z. 88 Warszawa 1938 Główny Urząd Statystyczny.
  18. ↑ Urząd Statystyczny w Nowym Sączu, Rocznik statystyczny Ziemi Sądeckiej 1966, Nowy Sącz 1998 (przedruk), s. 31.
  19. ↑ Wykaz obiektów wpisanych do Rejestru Zabytków Nieruchomych Województwa Małopolskiego z uwzględnieniem podziału na powiaty i gminy [online], wuoz.malopolska.pl [dostęp 2023-12-12].
  20. ↑ OSP Tylicz na portalu Nowy Sącz 112 – Ratownictwo Ziemi Sądeckiej.
  21. ↑ Atlas Wód Mineralnych Muszyny, Krynicy i Tylicza [online] [dostęp 2028-09-28].

Bibliografia

  • H. Seroka, Herby miast małopolskich do końca XVIII w., Warszawa 2002.
  • B. Mościcki, Okolice Krynicy, Pruszków 1999.
  • J.Cisek, 650 Lat Tylicza dawnego Miastka, Tylicz 2012.
  • J.Cisek, Dzieje Miastka, obecnego Tylicza w: Zapiski Kazimierzowskie Nr 8/2012

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.