Henry Fonda

Henry Fonda
Ilustracja
Henry Fonda (1970)
Imię i nazwisko

Henry Jaynes Fonda

Data i miejsce urodzenia

16 maja 1905
Grand Island

Data i miejsce śmierci

12 sierpnia 1982
Los Angeles

Zawód

aktor

Współmałżonek

Margaret Sullavan
(1931-1932; rozwód)
Frances Ford Seymour
(1936-1950; jej śmierć)
Susan Blanchard
(1950-1956; rozwód)
Afdera Franchetti
(1957-1961; rozwód)
Shirlee Mae Adams
(1965-1982; jego śmierć)

Lata aktywności

1935–1982

Odznaczenia
Brązowa Gwiazda (Stany Zjednoczone) Presidential Unit Citation – baretka marynarki Medal Amerykańskiej Służby Obronnej Medal Kampanii Amerykańskiej (USA) Medal Kampanii Azji-Pacyfiku (USA) Medal Wyzwolenia Filipin

Henry Jaynes Fonda (ur. 16 maja 1905 w Grand Island, zm. 12 sierpnia 1982 w Los Angeles) – amerykański aktor. Patriarcha rodziny aktorskiej Fondów, ojciec Jane i Petera, dziadek Bridget.

American Film Institute umieścił go na 6. miejscu na liście największych amerykańskich aktorów wszech czasów (The 50 Greatest American Screen Legends)[1].

8 lutego 1960 otrzymał własną gwiazdę w Alei Gwiazd w Los Angeles znajdującą się przy 1601 Vine Street[2][3]. W 2005 został upamiętniony na znaczku pocztowym w związku z serią „Legendy Hollywoodu”[4].

Życiorys

Urodził się w 1905 w Grand Island w stanie Nebraska[5] jako syn Elmy Herberty (z domu Jaynes) i Williama Brace’a Fondy[6]. Przodkowie Fondów pochodzili z Genui we Włoszech, skąd w XV wieku przenieśli się do Amsterdamu w Holandii, a w 1642 – do Ameryki Północnej[6][7].

Studiował dziennikarstwo na Uniwersytecie Minnesoty, ale przerwał studia na drugim roku[6]. Pracował jako mechanik w firmie telefonicznej Northwestern Bell i pracownik socjalny lokalnego magistratu[8], następnie w 1925 pracował w firmie Retail Credit Company. 10 października 1925 zadebiutował jako aktor rolą w spektaklu Ty i ja (You and I) w teatrze Omaha Community Playhouse[8]. W 1929 powrócił na Manhattan i University Players Guild oraz zagrał w spektaklach: Gra życia i śmierci (The Game of Life and Death) oraz Diabeł i ser (Devil and the Cheese).

W 1932 udał się do Hollywood, aby kręcić filmy. W 1935 zadebiutował w kinie rolą Dana Harrowa w komedii Victora Fleminga The Farmer Takes a Wife (Rolnik bierze żonę) z Janet Gaynor, a rok wcześniej występował w tej samej roli w przedstawieniu na Broadwayu[9]. W tym czasie poznał Jamesa Stewarta, z którym się przyjaźnił[6]. Popularność i uznanie krytyków przyniosła mu główna rola Toma Joada w dramacie Johna Forda Grona gniewu (The Grapes of Wrath, 1940), ekranizacji powieści Johna Steinbecka o tym samym tytule; za występ w filmie był nominowany do zdobycia Oscara dla najlepszego aktora pierwszoplanowego[10].

W 1943 wstąpił do amerykańskiej marynarki wojennej, służąc jako kwatermistrz trzeciej klasy na pokładzie niszczyciela USS „Satterlee” na Pacyfiku, aż do 1946[11][12].

Po zakończeniu służby wojskowej powrócił do aktorstwa. Zebrał przychylne recenzje krytyków i widzów rolą oficera marynarki Douga Robertsa w spektaklu Pan Roberts (reż. Joshua Logan), w którym zadebiutował w lutym 1948 w Alvin Theatre na Broadwayu[13]. Rolę powtórzył w kinowej wersji sztuki – Mister Roberts (1955) Johna Forda i Mervyna LeRoya[13]. Wystąpił także m.in. w westernach Miasto bezprawia (1946) Johna Forda i Gwiazda szeryfa (1957) Anthony’ego Manna, a także w kameralnym filmie „jednego stołu” Sidneya Lumeta Dwunastu gniewnych ludzi (1956) oraz dramatach wojennych: Bitwa o Ardeny (1965) Ken Annakina i Bitwa o Midway (1976) Jacka Smighta. Za rolę w dramacie psychologiczno-obyczajowym Marka Rydella Nad złotym stawem (1981) otrzymał w 1982 Oscara dla najlepszego aktora pierwszoplanowego[14]. Rok wcześniej został nagrodzony honorowym Oscarem za całokształt dokonań.

Otrzymał amerykańskie medale kampanii – Medal Obrony Narodowej, Medal Wyzwolenia Filipin i Medal Azjatyckiego Teatru Pacyficznego (1905-1982)[12].

Zmarł 12 sierpnia 1982 w Cedars-Sinai Hospital w Los Angeles[15] po chorobie serca i raka gruczołu krokowego[12].

Życie prywatne

25 grudnia 1931 ożenił się z aktorką Margaret Sullavan, ale rozstali się po pół roku małżeństwa[9]. 16 września 1936 w Park Avenue Christ Church w Nowym Jorku poślubił Frances Ford Seymour, wdowę po bogatym przemysłowcu, George’u T. Brokawie[16]. Mieli dwoje dzieci: Jane i Petera[17], także aktorów. Latem 1949 odszedł od żony, która w kwietniu 1950 popełniła samobójstwo[6][18]. W grudniu 1950 poślubił aktorkę Susan Blanchard, z którą adoptował córkę, Amy[19]. Tuż po rozwodzie na początku 1957 ożenił się z aktorką Afderą Franchetti, z którą nawiązał romans na planie filmu Wojna i pokój, jednak i to małżeństwo skończyło się rozwodem[20]. Następnie związał się ze znacznie młodszą byłą stewardesą Shirlee Adams[21], która towarzyszyła mu aż do jego śmierci[22].

Filmografia

Nagrody

Rok Nagroda Kategoria Film
1939 National Board of Review Najlepszy aktor Młodość Lincolna (1939)
1958 Złoty Glob Najlepszy aktor w filmie dramatycznym Dwunastu gniewnych ludzi (1957)
Nagroda BAFTA Najlepszy aktor zagraniczny
Nagroda BAFTA Najlepszy aktor
1973 David di Donatello Nagroda za całokształt pracy aktorskiej –
1977 Nagroda Grammy Najlepsze nagranie mówionego słowa
Great American Documents		 –
1979 Nagroda Tony Nagroda specjalna za całokształt pracy aktorskiej –
1980 Złoty Glob Nagroda im. Cecila B. DeMille’a –
1981 Oscar Oscar za całokształt pracy aktorskiej –
National Board of Review Najlepszy aktor Nad złotym stawem (1981)
1982 Oscar Najlepszy aktor pierwszoplanowy
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Karlowych Warach Najlepszy aktor

Przypisy

  1. ↑ AFI’s 100 Years...100 Stars. American Film Institute. [dostęp 2018-12-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-13)]. (ang.).
  2. ↑ Henry Fonda. Walk of Fame. [dostęp 2024-07-23]. (ang.).
  3. ↑ Susan King, Ted Thackery Jr.: Hollywood Star Walk: Henry Fonda. „Los Angeles Times”, 15 maja 2005, 12 sierpnia 1982. [dostęp 2024-07-23]. (ang.).
  4. ↑ Glory Miller: Legends of Hollywood Stamp Series. [dostęp 2025-08-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-08-03)]. (ang.).
  5. ↑ Słowiński 2006 ↓, s. 13.
  6. 1 2 3 4 5 Henry Fonda (16 de Maio de 1905). Filmow. [dostęp 2012-05-08]. (port.).
  7. ↑ Słowiński 2006 ↓, s. 10–13.
  8. 1 2 Słowiński 2006 ↓, s. 16.
  9. 1 2 Słowiński 2006 ↓, s. 18.
  10. ↑ Słowiński 2006 ↓, s. 24.
  11. ↑ Słowiński 2006 ↓, s. 26.
  12. 1 2 Słowiński 2006 ↓, s. 31.
  13. ↑ Słowiński 2006 ↓, s. 314–315.
  14. ↑ Słowiński 2006 ↓, s. 315–316.
  15. ↑ Słowiński 2006 ↓, s. 19–21.
  16. ↑ Słowiński 2006 ↓, s. 22–23.
  17. ↑ Słowiński 2006 ↓, s. 33, 36.
  18. ↑ Słowiński 2006 ↓, s. 39, 41.
  19. ↑ Słowiński 2006 ↓, s. 44, 46.
  20. ↑ Słowiński 2006 ↓, s. 122.
  21. ↑ Magda Kosińska-Król, Portrety bez upiększeń. Historie (nie)zapomnianych gwiazd Hollywood. Rozdział "Milczący Hank"., ISBN 978-83-8273-395-2.

Bibliografia

  • Oskar Sobański. Henry Fonda. „Film”. nr 27 (1734) (XXXVII), s. 10–11, 15, 1982-09-26. Warszawa: RSW „Prasa-Książka- Ruch”. ISSN 0137-463X. 
  • Henry Fonda: Fonda: My Life. Fulcrum Publishing, 1982. ISBN 0-453-00402-4.
  • Allen Roberts, Max Goldstein: Henry Fonda: A Biography. McFarland & Co., 1984. ISBN 0-89950-114-1.
  • Tony Thomas: The Films of Henry Fonda. Citadel Press, 1990. ISBN 0-8065-1189-3.
  • Kevin Sweeney: Henry Fonda: A BioBibliography. Greenwood Press, 1992. ISBN 0-313-26571-2.
  • Przemysław Słowiński: Amerykańska buntowniczka. Burzliwe życie Jane Fondy. Wydawnictwo Videograf II, 2006. ISBN 83-7183-395-4.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.