Janiszki (gmina)
| gmina wiejska | |
| 1867–1950[1] | |
 | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo |
1867–1918: gub. wileńska |
| Powiat |
1867–1921: wileński |
| Siedziba | |
Położenie na mapie Polski w 1939 r.  | |
| 55°04′12,0000″N 25°39′36,0000″E/55,070000 25,660000 | |
Janiszki (ros. Янишская волость, lit. Joniškio valsčius) – dawna gmina wiejska istniejąca w kilku odsłonach w latach 1867–1950 na Wileńszczyźnie. Siedzibą władz gminy było miasteczko Janiszki, obecnie na Litwie.
W formie oryginalnej gmina Janiszki istniała w latach 1867–1921. Następnie została podzielona na gminę polską (1921–1929) i litewską (1921–1923 oraz 1927–1950). Siedzibą gminy polskiej były Orniany, a litewskiej – Janiszki.
Historia
Gmina zbiorowa Janiszki powstała w wyniku reformy struktur administracyjnych państwa rosyjskiego w latach 1864–1867. Była częścią powiatu wileńskiego w guberni wileńskiej. W 1880 roku obejmowała 118 miejscowości w 7 gromadach, zamieszkanych przez 5306 ludzi[3].
Po I wojnie światowej, 7 czerwca 1919 jednostka weszła w skład utworzonego pod polskim Zarządem Cywilnym Ziem Wschodnich okręgu wileńskiego[4], przejętego 9 września 1920 przez Tymczasowy Zarząd Terenów Przyfrontowych i Etapowych[5].
W związku z powstaniem Litwy Środkowej 9 października 1920 gmina wraz z główną częścią powiatu wileńskiego znalazła się w jej strukturach[6][7]. Wyodrębniono z niej wtedy miasto Podbrodzie. Po demarkacji granic Litwy Środkowej w 1921 roku gmina została podzielona na dwie gminy – polską gminę Janiszki (część wschodnia) i litewską gminę Janiszki (część zachodnia).
Polska gmina Janiszki (1921–1929)
Wschodnia część gminy Janiszki znalazła się w granicach II RP. Ponieważ Janiszki przeszły pod kontrolę litewską, siedzibę polskiej gminy ulokowano w Ornianach[8]. 13 kwietnia 1922 roku gmina weszła w skład objętej władzą polską Ziemi Wileńskiej[9] (powiat wileński połączono z powiatem trockim w nowy powiat wileńsko-trocki).
1 stycznia 1926 gminę przyłączono do powiatu święciańskiego w Ziemi Wileńskiej[10], przekształconej 20 stycznia 1926 w województwo wileńskie[11].
11 kwietnia 1929 do gminy Janiszki przyłączono części obszaru gmin Żukojnie, Kiemieliszki i (zniesionej) Michałowo[12]
22 kwietnia 1929 gminę zniesiono, przekształcając ją w gminę Podbrodzie[13].
Litewska gmina Janiszki (1921–1923 i 1927–1950)
Zachodnia część gminy Janiszki z Janiszkami[8] znalazła się w granicach Republiki Litewskiej, gdzie weszła w skład powiatu wiłkomierskiego. Rok później, w 1922 roku, gminę włączono do utworzonego w 1919 roku powiatu uciańskiego[14]. Gminę zniesiono w 1923 roku, włączając ją do gminy Malaty w tymże powiecie[15].
Gminę reaktywowano po pięciu latach, w 1927 roku, w powiecie uciańskim[15].
Podczas II wojny światowej gmina należała do Komisariatu Rzeszy Wschód (początkowo powiat uciański, a od 1942 powiat święciański)[15].
Po wojnie obszar gminy wszedł w struktury administracyjne Związku Radzieckiego i Litewskiej SRR (powiat święciański). Gminę zniesiono 20 czerwca 1950 wskutek reformy administracyjnej na Litwie, a jej obszar włączono do nowo utworzonych rejonów podbrodzkiego (7 gromad) i święciańskiego (1 gromada)[15].
Przypisy
- ↑ 1919–1921 oraz częściowo 1921–1929 pod kontrolą władz polskich
- ↑ Tylko w gminie polskiej w latach 1921–1929
- ↑ Памятная книжка Виленской губернiи на 1881 годъ.
- ↑ Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41
- ↑ Dziennik Rozkazów z 1920 r. Nr 35, poz. 753
- ↑ Adam Janusz Mielcarek: Podziały terytorialno-administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2008.
- ↑ Dz. Urz. TKR
- 1 2 MAPA rozsiedlenia ludnosci litewskiej i północnej I RP
- ↑ Dz. U. z 1922 r. Nr 26, poz. 213 (ISAP) – Art. 8.
- ↑ Dz. U. z 1925 r. Nr 67, poz. 472 (ISAP)
- ↑ Dz. U. z 1926 r. Nr 6, poz. 29 (ISAP)
- ↑ Dz. U. z 1929 r. Nr 22, poz. 223 (ISAP)
- ↑ M.P. z 1929 r. Nr 93, poz. 223 (ISAP)
- ↑ Lietuvos apgyventos vietos: pirmojo visuotinojo Lietuvos gyventojų 1923 m. surašymo duomenys. Kaunas, Centralinis Statistikos Biuras, 1925.
- 1 2 3 4 Tarybų Lietuvos enciklopedija. – Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1985.
