Kolbuszowa

Kolbuszowa
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Kolbuszowa rynek – studnia miejska
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 podkarpackie

Powiat

kolbuszowski

Gmina

Kolbuszowa

Prawa miejskie

1690

Burmistrz

Grzegorz Romaniuk[1]

Powierzchnia

7,98[2] km²

Populacja (31.12.2024)
• liczba ludności
• gęstość


8394[3]
1052 os./km²

Strefa numeracyjna

+48 17

Kod pocztowy

36-100, 36-101, 36-102[4]

Tablice rejestracyjne

RKL

Położenie na mapie gminy Kolbuszowa
Mapa konturowa gminy Kolbuszowa, blisko centrum na lewo u góry znajduje się punkt z opisem „Kolbuszowa”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Kolbuszowa”
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa konturowa województwa podkarpackiego, po lewej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Kolbuszowa”
Położenie na mapie powiatu kolbuszowskiego
Mapa konturowa powiatu kolbuszowskiego, na dole znajduje się punkt z opisem „Kolbuszowa”
Ziemia50°14′35″N 21°46′27″E/50,243056 21,774167[5]
TERC (TERYT)

1806024

SIMC

0974392[6]

Urząd miejski
ul. Obrońców Pokoju 21
36-100 Kolbuszowa
Strona internetowa

Kolbuszowa – miasto w województwie podkarpackim, siedziba powiatu kolbuszowskiego i gminy Kolbuszowa[6][7]. Leży nad rzeką Nil, na płaskowyżu Kolbuszowskim w Kotlinie Sandomierskiej na skraju Puszczy Sandomierskiej.

Kolbuszowa leży w dawnej ziemi sandomierskiej, na południowo-wschodnim skraju historycznej Małopolski[8].

Miasto położone jest na skrzyżowaniu drogi krajowej nr 9 (Radom – Rzeszów) z drogami wojewódzkimi: nr 875 (połączenie z Mielcem i Leżajskiem) oraz nr 987 (połączenie z Sędziszowem Małopolskim). Prowadzi przezeń linia kolejowa nr 71 Tarnobrzeg – Rzeszów ze zmodernizowaną w roku 2009 stacją kolejową.

Miasto ma 8394 mieszkańców (31 grudnia 2024)[3].

Starostwo Powiatowe w Kolbuszowej (2025)

Historia

Nazwa pochodzi od zasadźcy o nazwisku Kolbuski[9] (Kolbe, Kolbusz)[10]. Pojawiła się po raz pierwszy w 1504 r. na miejscu dawnych Porąb Wielkich.

Dawniej w powiecie pilzneńskim województwa sandomierskiego[11]. Lokowana w 1690 roku[12]. W latach 1975–1998 w województwie rzeszowskim.

Miasto lokowane zapewne przed 1683 r. – wspomina o tym dokument Józefa Karola Lubomirskiego regulujący zasady handlu. Przez miasto wiódł szlak handlowy Sandomierz – Przemyśl. Kolbuszowa jako posiadłość Leliwitów Tarnowskich należała do województwa sandomierskiego, kościelnie zaś do diecezji krakowskiej, a po 1786 r. – tarnowskiej. Doszło w niej do tzw. transakcji kolbuszowskiej, zakończonej konstytucją sejmową z 1766 roku[13].

Po I rozbiorze Polski w 1772 r. miasto przypadło Austrii, pozostając w granicach Królestwa Galicji i Lodomerii. W latach 1773–1782 było siedzibą dystryktu (powiatu) w cyrkule pilzneńskim. Od 1782 r. przez krótki czas znajdowało się w nowo utworzonym cyrkule rzeszowskim, ale po korekcie granic cyrkułów w 1783 r. znalazło się w cyrkule tarnowskim. Po zniesieniu cyrkułów w 1850 r. Kolbuszową objął Bezirkshauptmannschaft Sędziszów. Gdy po reformie uwłaszczeniowej w 1855 r. przywrócono cyrkuły, Kolbuszowa stała się siedzibą jednego z tzw. małych powiatów (Bezirke) w cyrkule tarnowskim. Po nadaniu Galicji autonomii w 1867 r. Kolbuszowa została miastem powiatowym.

W wydanej po raz pierwszy w 1786 r. „Geografii (...) Galicyi i Lodomeryi” jej autor, Ewaryst Andrzej, hrabia Kuropatnicki pisał o Kolbuszowej: Miasto dawne xiążąt Sanguszków, potem xiążąt Lubomirskich dziedzictwo. Pałac tu był sławny choć drewniany, wybornej na sztybrach żelaznych struktury[14]. Pałac ów miał zostać rozebrany z rozkazu Jerzego hr Tyszkiewicza.”

Miejscowość była znana z rękodzielnictwa: ślusarstwa, stolarstwa, tokarstwa i wyrobów kołodziejskich. Handlowano nimi na terenie całej Polski i Litwy. Potem „z braku poparcia i wobec konkurencji fabryk wiedeńskich” produkcja przestała się rozwijać[13]. 5 sierpnia 1919 roku weszła w życie ustawa z dnia 19 lipca 1919 r. o budowie kolei Rzeszów – Sandomierz, która przewidywała rozpoczęcie budowy linii kolejowej przez Kolbuszową, Tarnobrzeg i Sobów na rok 1919[15].

W 1938 na burmistrza został wybrany Wiktor Winiarski[16].

9 września 1939 roku 4 batalion forteczny por. Andrzeja Krawca i część batalionu KOP „Wołożyn” kpt. Piotra Tymkiewicza stoczyły bój z nacierającymi na miasto oddziałami niemieckiej 2 Dywizji Pancernej. W walkach poległo około stu żołnierzy polskich, a 300 odniosło rany; straty niemieckie były niewiele mniejsze. Mszcząc się za stawianie oporu Niemcy spalili ponad 300 budynków[17].

Działające na terenie Kolbuszowej i okolic oddziały AK i BCh przyczyniły się m.in. do ujawnienia tajemnicy broni rakietowej V-1 i V-2, które były testowane przez Niemców na pobliskim poligonie w Bliznie–Pustkowie. Miasto zostało zdobyte przez oddziały 13 armii I Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej[18] (po wojnie ku czci poległych żołnierzy sowieckich postawiono na rynku pomnik wdzięczności[18], zburzony 26 kwietnia 1993 roku[19]). Przed wkroczeniem wojsk sowieckich w ramach akcji „Burza” miejscowy oddział AK zaatakował wycofujące się wojska niemieckie, zginęło kilkudziesięciu partyzantów.

W 1964 r. uruchomiono odcinek linii kolejowej Rzeszów – Głogów Małopolski – Kolbuszowa ze stacją Kolbuszowa[20.1]. W 1971 r. linia została przedłużona do Nowej Dęby[20.2] i Tarnobrzega. Kolbuszowa zyskała wówczas połączenie kolejowe z większymi ośrodkami miejskimi, łącznie z Warszawą. Było to uwieńczenie kilkudziesięciu lat starań, zapoczątkowanych jeszcze w czasach monarchii austro-węgierskiej.

1 stycznia 1999 r. Kolbuszowa ponownie została siedzibą powiatu kolbuszowskiego.

Na początku 2025 roku wyszła inicjatywa radnego miejskiego, mająca na celu poszerzenie granic miasta o część Kolbuszowej Górnej, część Kolbuszowej Dolnej, część Nowej Wsi i całą miejscowość Brzezówka[21]

Historia Żydów w Kolbuszowej

Pierwsi Żydzi osiedlali się w XVII w. Trudnili się wówczas handlem, rzemiosłem i wyszynkiem. W 1736 r. istniał już kahał z bóżnicą i mykwą, później powstały szkoła i szpital. W połowie XVIII w. Żydzi stanowili już połowę mieszkańców. W 1866 r. miasto przyjęło wyjątkowy herb – z krzyżem greckim, gwiazdą Dawida i splecionymi w uścisku dłońmi.

W 1919 roku w Kolbuszowej doszło do pogromu Żydów. Zginęło 8 osób (zob. Raport Morgenthaua). We wrześniu 1941 r. Niemcy utworzyli getto, zamykając w nim 2,5 tys. osób. We wrześniu 1942 r. wszystkich wywieźli do getta w Rzeszowie. Świadectwem żydowskiej przeszłości miasta pozostał miejscowy kirkut.

Skansen – Muzeum Kultury Ludowej

Atrakcje turystyczne

Muzeum Kultury Ludowej

W skład kolbuszowskiego muzeum wchodzi skansen istniejący od 1978 roku, zlokalizowany głównie w Brzezówce i w drobnej części na obszarze Kolbuszowej. Jest w nim eksponowane budownictwo Lasowiaków i Rzeszowiaków – grup etnograficznych zamieszkujących tereny środkowej i północnej części województwa podkarpackiego. Teren skansenu podzielono na dwa sektory. W każdym z nich odtwarza się tradycyjną zabudowę wsi z elementami charakterystycznymi dla danej grupy etnograficznej. Budownictwo Lasowiaków usytuowane jest w północno-zachodniej części ekspozycji, a Rzeszowiaków w części południowo-wschodniej. Zagospodarowanie terenu oraz wyposażenie obiektów muzealnych daje obraz lasowiackiej i rzeszowskiej wsi z okresu XIX i początków XX w. Obecnie w skansenie znajduje się ponad 80 obiektów małej i dużej architektury drewnianej, oprócz chałup m.in. kościół, karczma, młyn wodny, remiza strażacka, wiatraki, piec garncarski[22]. W większości są to zabytkowe budynki przeniesione z podkarpackich miejscowości. Resztę stanowią rekonstrukcje[23].

Pozostałe

Podział administracyjny

Miasto podzielone jest na trzy jednostki mające status osiedli. Są ponumerowane kolejno 1, 2, 3, bez nazw własnych[24].

Granice miejskie Kolbuszowej

Edukacja

Przedszkola

  • Przedszkole Publiczne nr 1[25]
  • Przedszkole Publiczne nr 2[26]
  • Przedszkole Publiczne nr 3[27]
  • Przedszkole Niepubliczne pw. św. Józefa[28]
  • Niepubliczne Przedszkole „Słoneczny Zakątek”[28]
  • Niepubliczne Przedszkole im. Marii Montessori[28]
  • Niepubliczne Przedszkole Językowe "Happy Kids"[28]

Szkoły podstawowe

  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. Henryka Sienkiewicza[29]
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. K.K. Baczyńskiego[30]

Szkoły ponadpodstawowe

  • Liceum Ogólnokształcące im. Janka Bytnara[31]
  • Zespół Szkół Technicznych im. Bohaterów Września 1939 r.[32]
    • Technikum
    • Szkoła branżowa 1 stopnia
  • Centrum Kształcenia Zawodowego[33]

Szkoły muzyczne

  • Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia[34]

Wspólnoty wyznaniowe

Kościół katolicki

Na terenie miasta znajdują się dwie parafie rzymskokatolickie:

Kościoły

Kaplice

Cmentarze

W mieście są cztery cmentarze:

Media

W mieście ukazują się następujące lokalne tytuły prasowe:

Kluby sportowe

  • KKS Kolbuszowianka Kolbuszowa – piłka nożna, piłka siatkowa, koszykówka, tenis ziemny
  • Zet-Bud Kolbuszowa – III i IV liga tenis stołowy
  • UKS Fregata – pływanie
  • LO Kolbuszowa – piłka siatkowa
  • Belweder Kolbuszowa – tenis stołowy
  • Kolbuszowski Klub Nordic Walking
  • Kolbuszowski Klub Modelarski – modele samolotów
  • Kolbuszowski Klub Turystyczny „Salamandra”
  • Kolbuszowski Klub Kyokushin Karate
  • Uczniowski Klub Sportowy Tiki Taka Kolbuszowa – biegi lekkoatletyczne
Zmodernizowana stacja kolejowa w Kolbuszowej

Transport

Transport drogowy

Przez miasto przebiega dwie drogi o numerze wojewódzkim, oraz jedna krajowa wzdłuż której przebiega trasa europejska.

W pobliżu Kolbuszowej przebiega autostrada A4. Węzły w najbliższym położeniu to: węzeł Sędziszów (w Borku Wielkim) oraz węzeł Rzeszów – Północ (w Rudnej Małej). W 2018 roku kolbuszowscy włodarze na czele z sąsiednimi samorządowcami (Nowa Dęba, Tarnobrzeg, Mielec) podjęli starania w sprawie budowy węzła – Kolbuszowa na autostradzie A4, który miałby powstać w miejscowości Czarna Sędziszowska przy drodze wojewódzkiej 987 bezpośrednio łączącej Kolbuszową i Sędziszów Małopolski[36]. 11 października 2019 otwarto jako część drogi wojewódzkiej nr 875 obwodnicę Kolbuszowej i Weryni[37].

Dworzec w Kolbuszowej (maj 2022)

Transport kolejowy

Przez Kolbuszową przebiega linia kolejowa nr 71 łącząca stację Ocice (obecnie dzielnica Tarnobrzega, faktycznie na terenie Chmielowa) ze stacją Rzeszów Główny.

Komunikacja miejska

Mapa przystanków miejskich w Kolbuszowej

Od 1 września 2014 r. do marca 2015 r. miasto posiadało komunikację miejską, którą wykonywała firma Arriva, regularnie kursując na „pierwszej” linii miejskiej, objeżdżającej zachodnią część miasta, relacji:

  • dworzec PKP/PKS (ul. Ruczki) – cmentarz (ul. Narutowicza) – rynek (pl. Wolności) – Zespół Szkół Technicznych (ul. Jana Pawła II) – ul. Wojska Polskiego (skrzyżowanie z ul. Sienkiewicza) – Szpital Powiatowy (wówczas ul. 22 Lipca) – ul. Obrońców Pokoju (skrzyżowanie z ówczesną ul. 22 Lipca) – Urząd Miasta (ul. Obrońców Pokoju) – dworzec PKP/PKS (ul. Ruczki),

oraz „drugiej” linii podmiejskiej, przejeżdżającej przez:

Miasta partnerskie

Kolbuszowa współpracuje z siedmioma zagranicznymi miejscowościami na zasadzie partnerstwa miast[39]:

Sąsiednie miejscowości

Honorowi Obywatele Miasta i Gminy Kolbuszowa

Honorowe Obywatelstwo Miasta i Gminy Kolbuszowa jest wyrazem najwyższego wyróżnienia i uznania dla zasług lub wybitnych osiągnięć obywateli polskich i cudzoziemców. Tytuł Honorowego Obywatela przyznawany jest na podstawie uchwał podjętych przez Radę Miejską w Kolbuszowej[40].

Przypisy

  1. ↑ Kamil Ząbczyk: Grzegorz Romaniuk oficjalnie burmistrzem Kolbuszowej. "Jestem do waszej dyspozycji". Korso Kolbuszowskie, 6 maja 2024. [dostęp 2024-05-06].
  2. ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2024 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 22 lipca 2024 [dostęp 2024-10-23] (pol.).
  3. 1 2 GUS, Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2024 r. (stan w dniu 31.12) [online], stat.gov.pl [dostęp 2025-07-09].
  4. ↑ Poczta Polska. Wyszukiwarka kodów pocztowych.
  5. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 55853.
  6. 1 2 GUS. Wyszukiwarka TERYT.
  7. ↑ Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP)).
  8. ↑ Norman Davies, Boże igrzysko. Historia Polski, Elżbieta Tabakowska (tłum.), Kraków: Znak, 1999, s. 252, ISBN 83-7006-911-8.
  9. ↑ Historia Kolbuszowej. Kolbuszowa. [dostęp 2016-03-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-09-03)].
  10. ↑ Wojciech Mroczka: Geneza i początki parafii. W: ks. Sławomir Zych (red.): Parafia Kolegiacka Wszystkich Świętych w Kolbuszowej w latach 1510–2010. Kolbuszowa: Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna w Kolbuszowej, 2010, s. 21. ISBN 978-83-60944-19-6. [dostęp 2024-02-02].
  11. ↑ Stefan Sienicki, Meble kolbuszowskie, Warszawa: Instytut Wydawniczy Bibljoteka Polska, 1936, s. 125.
  12. ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 40–41.
  13. 1 2 Z geografji Galicji. „Słowo Polskie”. 460, s. 4, 1914-10-14. Lwów. (pol.).
  14. ↑ Ewaryst Andrzej Kuropatnicki: Geografia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi. Wyd. powtórne. Lwów: Nakładem Wojciecha Manieckiego, 1858, s. 20.
  15. ↑ Ustawa z dnia 19 lipca 1919 r. o budowie kolei Rzeszów – Sandomierz. (Dz. U. z 1919 r. Nr 63, poz. 370 (ISAP)).
  16. ↑ Nowy burmistrz w Kolbuszowej. „Wschód”. Nr 80, s. 6, 10 kwietnia 1938.
  17. ↑ Marian Porwit, Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku, t. 2, Warszawa: Czytelnik, 1983, s. 465.
  18. 1 2 Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, Sport i Turystyka, 1988, s. 624, ISBN 83-217-2709-3.
  19. ↑ Pomnik Bezradności, „Przegląd Kolbuszowski” (19), Forum Obywateli Ziemi Kolbuszowskiej, czerwiec 1993, s. 1.
  20. Janusz Skowroński. Dzieje powstania linii kolejowej Rzeszów - Kolbuszowa - Dęba - Rozalin. „Rocznik Kolbuszowski”, 1986. Regionalne Towarzystwo Kultury im. J. M. Goslara w Kolbuszowej. ISSN 0860-4584. (pol.).
    1. ↑ S. 103.
    2. ↑ S. 105.
  21. ↑ Jakub Szypuła, Rozszerzenie granic Kolbuszowej to krok ku rozwojowi i poprawie jakości życia mieszkańców [SZKLANYM OKIEM] [online], Kolbuszowa Lokalnie, 31 grudnia 2024 [dostęp 2025-02-02].
  22. ↑ Kilka słów o skansenie. Muzeum Kultury Ludowej. [dostęp 2016-03-18].
  23. ↑ Kamil Janicki, Podróż na wschód: Kolbuszowa [online], Histmag, 20 lipca 2008.
  24. ↑ Pro3W, Gmina – Zarządy osiedli – Kolbuszowa [online], Kolbuszowa [dostęp 2019-07-06] [zarchiwizowane z adresu 2019-07-06].
  25. ↑ Przedszkole Publiczne nr 1 w Kolbuszowej [online], BIP Kolbuszowa [dostęp 2023-05-15].
  26. ↑ Publiczne Przedszkole nr 2 w Kolbuszowej, ul. Obrońców Pokoju 11 [online] [dostęp 2023-05-15].
  27. ↑ Przedszkole Publiczne nr 3 w Kolbuszowej [online], BIP Kolbuszowa, 12 czerwca 2014 [dostęp 2023-05-15].
  28. 1 2 3 4 Jednostki oświaty [online], Gmina Kolbuszowa [dostęp 2025-04-17].
  29. ↑ Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Henryka Sienkiewicza w Kolbuszowej [online] [dostęp 2023-05-15].
  30. ↑ Szkoła Podstawowa nr 2 im. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego w Kolbuszowej [online] [dostęp 2023-05-15].
  31. ↑ Kontakt [online], Liceum Ogólnokształcące im. Janka Bytnara w Kolbuszowej [dostęp 2025-04-17].
  32. ↑ Organizacja Zespołu Szkół, [w:] Statut Zespołu Szkół Technicznych, 2020, s. 6.
  33. ↑ Centrum Kształcenia Praktycznego [online], bip.powiat.kolbuszowa.pl [dostęp 2025-04-17].
  34. ↑ Podstawowe informacje [online], Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia w Kolbuszowej [dostęp 2025-04-17].
  35. 1 2 Prasa na terenie powiatu kolbuszowskiego. Powiat kolbuszowski. [dostęp 2021-03-22]. (pol.).
  36. ↑ Korso Kolbuszowskie 2018.
  37. ↑ Tak wygląda mała obwodnica Kolbuszowej i Weryni [online], korsokolbuszowskie.pl, 11 października 2019 [dostęp 2019-10-11].
  38. ↑ Paweł Galek, Gaśnie miejska komunikacja w Kolbuszowej [online], supernowosci24.pl, 3 lutego 2015 [dostęp 2017-03-20] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-20] (pol.).
  39. ↑ Miasta partnerskie. Kolbuszowa. [dostęp 2025-06-28].
  40. ↑ Honorowi Obywatele. Kolbuszowa. [dostęp 2020-07-08]. (pol.).

Bibliografia

  • Urzędowe nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych – 59 – Powiat kolbuszowski. Warszawa: Urząd Rady Ministrów – Komisja Ustalania Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych, 1965.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.