Cyrkuł tarnowski

Cyrkuł tarnowski
Tarnower Kreis
cyrkuł
1782–1850, 1854–1865
Ilustracja
Podział administracyjny Galicji na cyrkuły (1783)
Państwo

 Cesarstwo Austrii

Kraj związkowy

Królestwo Galicji i Lodomerii

Siedziba

Tarnów

Powierzchnia

5 353,28 km2 (93,05 mil2)[1]

Populacja (1832)
• liczba ludności


237.008[1]

• gęstość

44,29 os./km2

brak współrzędnych

Cyrkuł tarnowski (niem. Tarnower Kreis) – jednostka administracyjna w Królestwie Galicji i Lodomerii w latach 1782–1850 i 1854–1865. Cyrkuł tarnowski z siedzibą w Tarnowie utworzono na ziemiach polskich zagarniętych przez Austrię podczas I rozbioru w ramach reformy administracyjnej w Galicji.

Historia

Utworzenie cyrkułów w 1782

Podział administracyjny Królestwa Galicji i Lodomerii w latach 1789-1806

Wkrótce po I rozbiorze Polski cesarzowa Maria Teresa Habsburg postanowiła wprowadzić reformy mające na celu dostosowanie ustroju Galicji do zasad obowiązujących w Monarchii Habsburgów. 2 września 1780 kancelaria nadworna wydała dekret, w którym poinformowała gubernatora o nowych decyzjach w sprawie organizacji administracyjnej. Zapadła kluczowa decyzja o przekształceniu dotychczasowych dystryktów w cyrkuły. Określono główne wytyczne, które miały stanowić podstawę przy tworzeniu tego planu. Szczególny nacisk położono na to, aby siedziby władz cyrkułów znajdowały się możliwie jak najbliżej ich centrum. Zalecano, aby obszary poszczególnych cyrkułów były w miarę równe pod względem powierzchni, ale nie należało traktować tej zasady zbyt rygorystycznie oraz aby bez wyraźnej potrzeby zmieniać lokalizacji siedzib władz, ponieważ wiązałoby się to z licznymi trudnościami. Na zakończenie podkreślono wagę odpowiedniego doboru kadry kierowniczej do obsadzenia nowych stanowisk[2].

Zgodnie z przyjętymi wytycznymi opracowano memoriał z 1 grudnia 1780, w którym przedstawiono projekt nowego podziału administracyjnego Galicji na 18 mniejszych cyrkułów na bazie dotychczasowych osiemnastu dystryktów. Jednym z nich był cyrkuł tarnowski, który powstał w oparciu o dotychczasowy dystrykt Tarnów (1775–1782), należący do zniesionego cyrkułu pilzneńskiego (1773–1782)[3][4][5].

W związku z korektami granic nowych cyrkułów w 1783 roku, południowe rejony cyrkułu tarnowskiego w okolicach Biecza, Gorlic i Uścia Ruskiego włączono do cyrkułu dukielskiego, a mały fragment w okolicach Ciężkowic i Bobowej do cyrkułu sądeckiego. Do cyrkułu tarnowskiego włączono natomiast obszerne zachodnie połacie cyrkułu rzeszowskiego z rejonami Baranowa, Mielca, Rzochowa, Kolbuszowej i Ropczyc oraz fragment cyrkułu dukielskiego w okolicach Wielopola i Siedlisk-Bogusza[6].

W 1803 roku w cyrkule tarnowskim znajdowały się ówczesne miasta i miasteczka: Tarnów, Pilzno, Ropczyce oraz Dąbrowa, Żabno, Tuchów, Mielec, Rzochów, Dębica, Radomyśl, Przecław, Baranów, Kolbuszów[7][8].

Zniesienie cyrkułów w 1850

Po wydarzeniach rewolucyjnych w latach 1848–1849, które wstrząsnęły Cesarstwem Austriackim, w 1850 roku przeprowadzono istotną reformę administracyjną mającą na celu usprawnienie zarządzania na obszarze Galicji i Lodomerii. W jej ramach cyrkuł czerniowiecki, dotychczas będący częścią Galicji, został wyodrębniony jako osobny kraj koronny. Pozostałe 19 cyrkułów zostało zniesionych i zastąpionych przez trzy okręgi rządowe: Kraków, Lwów i Stanisławów, które podzielono na 63 powiaty (niem. Bezirkshauptmannschaften). Powiaty z kolei były tworzone na podstawie nowych okręgów sądowych, od dwóch do czterech na powiat[9]. Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu tarnowskiego, którego obszar podzielono na pięć powiatów[9]:

  • Dąbrowa – z okręgów sądowych: Dąbrowa i Żabno,
  • Mielec – z okręgów sądowych: Mielec i Tarnobrzeg[10],
  • Pilzno – z okręgów sądowych: Pilzno, Brzostek[11] i Radomyśl,
  • Sędziszów – z okręgów sądowych: Sędziszów[12], Ropczyce i Kolbuszowa,
  • Tarnów – z okręgów sądowych: Tarnów I, Tarnów II, Wojnicz i Zakliczyn[13].

Reaktywacja cyrkułów w 1854

Cyrkuł tarnowski reaktywowano na mocy rozporządzenia z 24 kwietnia 1854, który przywrócił podział na cyrkuły w granicach sprzed reformy 1849, a które ugrupowano w dwa obszary administracyjne (niem. Verwaltungsgebiete) – Kraków i Lwów. Cyrkuł tarnowski wszedł w skład obszaru krakowskiego[14].

Równocześnie, ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, dominium galicyjskie – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Utworzono wtedy 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde)[15]. Cyrkuł tarnowski podzielono na dziesięć powiatów, podzielonych na 432 gmin[16].

Zniesienie cyrkułów w 1865

Cyrkuł tarnowski przetrwał do 1865 roku. Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły, a dotychczasowe powiaty w liczbie 179, zostały w ramach kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zastąpiono przez 74 większych powiatów, w tym powiat tarnowski[15][17].

Podział administracyjny (1854–1867)

Podział administracyjny cyrkułu tarnowskiego w 1855[16]
Powiat Powierzchnia Ludność Liczba gmin
Mil² Km² Ogółem Os./km²
Dąbrowa 6,6 379,85 25.423 66,94 43
Dębica 6,0 345,30 23.521 68,11 35
Kolbuszowa 9,2 529,66 25.046 47,29 42
Mielec 8,1 465,96 27.768 59,60 55
Pilzno 6,9 397,10 27.640 69,59 40
Ropczyce 5,3 304,82 25.981 85,26 28
Tarnów 6,8 391,34 44.154 112,81 53
Tuchów 4,4 253,22 23.671 93,48 27
Zassów 8,0 460,40 27.847 60,46 45
Żabno 5,2 299,46 24.888 83,11 64
RAZEM 66,5 3.326,11 295.939 88,94 432
ŚREDNIA 6,65 332,61 29.594 74,23 43,2

1 maja 1860, w ramach polityki ograniczania liczby cyrkułów, do cyrkułu tarnowskiego przyłączono powiaty: Brzostek, Frysztak i Jasło ze zniesionego cyrkułu jasielskiego[18]:

Powiaty dołączone w 1860
Powiat Powierzchnia Ludność Liczba gmin
Mil² Km² Ogółem Os./km²
Brzostek 4,2 241,71 24.205 100,10 30
Frysztak 4,4 253,22 24.143 95,35 35
Jasło 4,7 270,39 27.992 103,56 61

Przypisy

  1. 1 2 Das Koenigreich Galizien (1832). Weimar Geographisches Institut
  2. ↑ Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65
  3. ↑ Gubernjalne Normalia, 1780, nr. 5476
  4. ↑ Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.
  5. ↑ Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65.
  6. ↑ Pilleriana Edicta, 1783
  7. ↑ Ost-Galizien. 1. Blatt, Enthaltend den Tarnower, Rzeszower, Sanoker und Duklaer Kreis 1803 [online], polona.pl [dostęp 2025-09-15].
  8. ↑ Geografia królestw Galicyi i Lodomeryi w roku 1786, rcing.org.pl, 1858, s. 19 (pol.).
  9. 1 2 Verordnung des Ministeriums des Innern vom 8 October 1850, wodurch die von Seiner Majestät functionierte Organisation der politischen Verwaltung der Königreiche Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Grossherzogthume Krakau kundgemacht wird (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, CXXXVI, Stück, ausgegeben und versendet am 16. October 1850, Nr. 383)
  10. ↑ Okręg sądowy Tarnobrzeg z cyrkułu rzeszowskiego.
  11. ↑ Okręg sądowy Brzostek z cyrkułu jasielskiego.
  12. ↑ Okręg sądowy Sędziszów z cyrkułu rzeszowskiego.
  13. ↑ Okręgi sądowe Wojnicz i Zakliczyn z cyrkułu bocheńskiego.
  14. ↑ Verordnung der Minister der Innern, der Justiz und der Finanzen vom 24. April 1854, betreffend die politische und gerichtliche Oragnisirung der Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Grossherzogthume Krakau und den Herzogthümern Auschwitz und Zator (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, XXXIX, Nr. 111)
  15. 1 2 Krzysztof Ostafin, Podziały administracyjne Galicji 1857 – 1910 [online], ArcGIS StoryMaps, 13 marca 2024 [dostęp 2025-03-10].
  16. 1 2 Allgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.
  17. ↑ Krzysztof Ostafin, Mateusz Troll, Dominik Kaim, Jakub Taczanowski, Problem doboru jednostek odniesienia przestrzennego w integracji danych z drugiej połowy XIX i początku XX w. z terenów Galicji i Śląska Austriackiego, „Studia Geohistorica” (8), 2020, s. 194–212, DOI: 10.12775/SG.2020.09, ISSN 2300-2875 [dostęp 2025-03-10].
  18. ↑ Erlaß des Ministers des Innern, giltig für den ganzen Umfang des Kaiserstaates, betreffend die Auflösung der Landesregierungen in Krakau und Czernowitz, dann der Kreisbehörden in Wadowice, Bochnia und Jasło und die Errichtung einer Kreisbehörde in Czernowitz

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.