Maria Michał Kowalski

Święty
Maria Michał
Jan Kowalski
męczennik
doktor Kościoła Katolickiego Mariawitów
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

26 grudnia 1871
Latowicz

Data i miejsce śmierci

18 maja 1942
Hartheim lub okolica Monachium

Czczony przez

Kościół Katolicki Mariawitów

Kanonizacja

1942, santo subito
przez Kościół Katolicki Mariawitów w RP

Wspomnienie

26 maja, 29 września

Szczególne miejsca kultu

Felicjanów, Płock

Faksymile
Podpis arcybiskupa Marii Michała Kowalskiego
Maria Michał
Jan Maria Michał Kowalski
Jan Kowalski
Arcybiskup
Herb duchownego
Kraj działania

Polska

Data urodzenia

26 grudnia 1871

Data śmierci

18 maja 1942

Zwierzchnik Starokatolickiego Kościoła Mariawitów
Okres sprawowania

1906–1935

Zwierzchnik Kościoła Katolickiego Mariawitów (denominacja felicjanowska)
Okres sprawowania

1935–1940

Wyznanie

mariawickie

Kościół

Katolicki Mariawitów

Inkardynacja

Zgromadzenie Kapłanów Mariawitów

Śluby zakonne

1900

Prezbiterat

24 kwietnia 1897

Nominacja biskupia

6 sierpnia 1903[a]

Sakra biskupia

5 października 1909

podpis
Sukcesja apostolska
Data konsekracji

5 października 1909

Miejscowość

Utrecht

Miejsce

Katedra św. Gertrudy

Konsekrator

Gerard Gul

Współkonsekratorzy

Jakub van Thiel
Mikołaj Spit
Josef Demmel
Arnold Mathew

Jan Maria Michał Kowalski, właśc. Jan Kowalski (ur. 26 grudnia 1871[b] w Latowiczu, zm. 18 maja[1][2] 1942 w Hartheim lub w okolicy Monachium[3]) – polski duchowny mariawicki, arcybiskup[4], minister generalny Zgromadzenia Kapłanów Mariawitów[5], zwierzchnik Związku Mariawitów Nieustającej Adoracji Ubłagania w latach 1903–1906[6], zwierzchnik Kościoła Katolickiego Mariawitów w latach 1907–1919[7], zwierzchnik Starokatolickiego Kościoła Mariawitów w latach 1919–1935[8], założyciel i zwierzchnik Kościoła Katolickiego Mariawitów (denominacji felicjanowskiej) w latach 1935–1940[9], święty[10] i doktor[11] Kościoła Katolickiego Mariawitów, mistyk[12], teolog[12] i reformator mariawityzmu[13][14], pisarz[15], publicysta[15], współautor projektu katedry mariawickiej w Płocku[16][17].

Ksiądz rzymskokatolicki

Jan Kowalski pochodził z rolniczej rodziny z Latowicza pod Mińskiem Mazowieckim. Był synem Jana Kowalskiego i Katarzyny z domu Sitek[18]. W latach 1889–1897 był alumnem Seminarium Duchownego w Warszawie, a następnie studentem Akademii Duchownej w Sankt Petersburgu[19].

Święcenia kapłańskie otrzymał 24 kwietnia 1897 r. w Warszawie z rąk biskupa pomocniczego mohylewskiego, Franciszka Albina Symona[20]. Następnie pełnił posługę duchowną w parafiach katolickich w Łodzi, Warszawie, Niesułkowie i Starej Sobótce[21].

W 1900 r., będąc wikariuszem przy kościele kapucynów w Warszawie, za sprawą swojego kolegi z seminarium duchownego, księdza Jana Kaczyńskiego, zetknął się z mariawityzmem i 27 września tego roku, po poznaniu przełożonego Zgromadzenia Kapłanów Mariawitów, księdza Kazimierza Przyjemskiego, przystąpił (w Kępie Polskiej) – składając ślub życia zgodnie z I regułą św. Franciszka – do nowicjatu tajnego Zgromadzenia Kapłanów Mariawitów, w którym przyjął imiona zakonne Maria Michał. Następnego dnia udał się do Płocka, gdzie został przedstawiony założycielce mariawityzmu, siostrze Feliksie Marii Franciszce Kozłowskiej. Wkrótce stał się jej najbliższym współpracownikiem (według jej słów miał być „obrońcą Zgromadzenia Mariawitów”)[22].

Na początku 1903 r. został wybrany prowincjałem warszawskim Zgromadzenia Kapłanów Mariawitów, a 6 sierpnia tegoż roku (gdy ruch mariawicki prowadził starania w Rzymie o legalizację swojego statutu jako organizacji katolickiej) został wybrany przez przebywających w Watykanie kapłanów mariawickich na ministra generalnego Zgromadzenia Kapłanów Mariawitów i stanął na czele kongregacji Związku Mariawitów Nieustającej Adoracji Ubłagania jako jej zwierzchnik. W latach 1904–1906 prowadził starania w Stolicy Apostolskiej oraz w kuriach biskupich na terenie Królestwa Polskiego o uznanie nauki mariawickiej zawartej w prywatnych objawieniach Feliksy Kozłowskiej i legalizację Związku Mariawitów. W 1904 r. Kongregacja Świętego Oficjum zabroniła mu dalszej działalności i nakazała rozwiązanie stowarzyszenia, któremu przewodniczył[23].

27 stycznia 1906 r. został suspendowany przez arcybiskupa warszawskiego, Wincentego Popiela[24]. Ksiądz Kowalski, nie godząc się z postanowieniami władz kościelnych, wspólnie z innymi kapłanami mariawickimi wypowiedział 6 lutego 1906 r. posłuszeństwo swojemu biskupowi. Następnie dekretem Świętego Oficjum z 5 grudnia tegoż roku, wraz z założycielką mariawityzmu Feliksą Marią Franciszką Kozłowską został ekskomunikowany imiennie przez papieża Piusa X na podstawie encykliki Tribus circiter z 5 kwietnia 1906 r., za szerzenie poglądów niezgodnych z nauką Kościoła katolickiego oraz z powodu nieposłuszeństwa eklezjalnego wobec decyzji Świętego Oficjum z 4 września 1904 r. o rozwiązaniu Związku Mariawitów[25].

Biskup starokatolicki

Antonina Wiłucka, żona arcybiskupa i pierwsza biskupka mariawicka

W 1905 r. ksiądz Jan Maria Michał Kowalski objął stanowisko proboszcza parafii w Starej Sobótce. Został tam skierowany przez władze kościelne w celu uniemożliwienia mu kontaktu z innymi księżmi należącymi do Zgromadzenia Kapłanów Mariawitów. W 1906 r., po zasuspendowaniu (27 stycznia[24]) i wypowiedzeniu posłuszeństwa biskupowi (6 lutego[25]) rozpoczął organizowanie niezależnej parafii mariawickiej w Nowej Sobótce[26]. Nie pozostał jednak długo na tej placówce i jeszcze w lutym wyjechał do Płocka, aby zająć się sprawami dalszego losu Związku Mariawitów[27].

Po ogłoszeniu papieskiej encykliki potępiającej mariawityzm podjął kroki zmierzające do zarejestrowania mariawickich gmin kościelnych jako wyznania tolerowanego w Cesarstwie Rosyjskim oraz zorganizowania mariawickiej hierarchii duchownej. 10 października 1907 r. na I Kapitule Generalnej Kapłanów Mariawitów został wybrany powtórnie ministrem generalnym Związku Mariawitów[28]. W 1909 r. nawiązał współpracę z Unią Utrechcką Kościołów Starokatolickich i 5 października tegoż roku w Utrechcie został konsekrowany na biskupa starokatolickiego przez starokatolickiego arcybiskupa Utrechtu Gerarda Gula w asyście biskupów starokatolickich Jakuba van Thiela z Haarlemu, Mikołaja Spita z Deventer, Józefa Demmela z Bonn i Arnolda Mathewa z Londynu. W 1910 r. przy współasyście dwóch holenderskich biskupów starokatolickich Jan Maria Michał Kowalski udzielił w Łowiczu sakry biskupiej księżom: Romanowi Próchniewskiemu i Leonowi Gołębiowskiemu, co pozwoliło na zorganizowanie sieci diecezji mariawickich na ziemiach polskich, a także na legalizację mariawityzmu pod nazwą Kościół Katolicki Mariawitów[c] jako prawnie działającego związku wyznaniowego w Cesarstwie Rosyjskim, co ostatecznie nastąpiło 11 marca 1912 r.[29][30]

Po śmierci Feliksy Kozłowskiej, założycielki i duchowej opiekunki mariawityzmu (1921 r.), Jan Maria Michał Kowalski objął w Starokatolickim Kościele Mariawitów[d] samodzielne rządy jako „martwe narzędzie w rękach Boga”; od 1923 r. używał tytułu arcybiskupa[4][31]. W latach 1921–1925, posługując się głównie tekstem Wulgaty, dokonał przekładu Pisma Świętego na język polski. W 1922 r. zebrał i opublikował w książce Dzieło Wielkiego Miłosierdzia objawienia Feliksy Kozłowskiej[4].

W latach 1922–1935 przeprowadził zakrojoną na szeroką skalę radykalną reformę kościelną, która przejawiała się w ogłoszeniu, a z czasem we wprowadzeniu w Kościele Mariawitów: komunii świętej pod postaciami chleba i wina dla wiernych, komunii świętej dla dzieci zaraz po chrzcie, zniesieniem celibatu księży, święcenia wody, olejów, pokarmów i przedmiotów, spowiedzi usznej, postów, tytułów duchownych przez zastąpienie ich zakonnymi zwrotami brat i siostra, zmianami w modlitwach, liturgii, uproszczeniem mszy świętej i dopuszczeniem do odprawiania jej poza kościołami i miejscami poświęconymi; wreszcie wprowadził najbardziej radykalne i budzące największe kontrowersje reformy, czyli kult Mateczki Feliksy Kozłowskiej, kapłaństwo kobiet, zapowiedź kapłaństwa ludowego, uznanie ważności ślubów cywilnych na równi ze ślubami kościelnymi oraz mistyczne małżeństwa między kapłanami a siostrami zakonnymi[14], z których to związków narodzone dzieci miały być niepokalanie poczęte[e][32][33].

W 1924 r. arcybiskup Jan Kowalski opublikował list pasterski o zniesieniu celibatu duchownych[34] i ogłosił przeniesienie Stolicy Apostolskiej z Rzymu do Płocka[35], przez co w oczach współwyznawców został uznany za papieża słowiańskiego[36][14][33]. W 1922 r. ożenił się także z przełożoną Zgromadzenia Sióstr Mariawitek, Antoniną Marią Izabelą Wiłucką[f][37] i konsekrował ją w Płocku 28 marca 1929 r. na arcykapłankę Starokatolickiego Kościoła Mariawitów, zapoczątkowując w tym kościele biskupstwo kobiet. W tym samym dniu udzielił święceń duchownych jedenastu zakonnicom, które były pierwszymi kapłankami mariawickimi[g]: Marii Celestynie Kraszewskiej, Stanisławie Marii Dilekcie Rasztawickiej (późniejszej przełożonej Zgromadzenia Sióstr Mariawitek[38]), Zofii Marii Honoracie Klichowskiej-Próchniewskiej, Leokadii Marii Rafaeli Komorowskiej-Feldman, Janinie Marii Cherubinie Marynowskiej-Przysieckiej, Adeli Marii Nadziei Sasinównie, Helenie Marii Melanii Kubickiej, Stanisławie Marii Eufemii Nykównie, Stanisławie Marii Dezyderii Spodarównie, Joannie Marii Emmie Piotrowskiej i Natalii Marii Miłości Wnukównie[39].

Radykalizm reform, głoszenie donatyzmu oraz modernistyczne postępowanie arcybiskupa spowodowało reakcję Unii Utrechckiej Kościołów Starokatolickich, która w 1924 r. wykluczyła mariawitów ze swojego grona[35][40].

W 1926 r. arcybiskup Jan Maria Michał Kowalski udał się wraz z delegacją mariawicką na Bałkany i Bliski Wschód. Podczas kilkumiesięcznej podróży spotkał się z przedstawicielami Kościołów wschodnich: Serbii, Bułgarii, Grecji, Turcji, Palestyny i Egiptu[41][42]. W latach 1928–1930 podejmował dialog z biskupami Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce[43], Polskim Narodowym Kościołem Katolickim[44] i Polskim Autokefalicznym Kościołem Prawosławnym[45]. Zabiegi te nie przyniosły jednak żadnych owocnych rezultatów w kwestii unii kościelnej z którymś z wyznań, gdyż mariawicki hierarcha nie zgadzał się na żadne ustępstwa w kwestii ustroju i doktryny Starokatolickiego Kościoła Mariawitów[46].

Procesy sądowe

Po klątwie papieskiej z 30 grudnia 1906 r. mariawici zorganizowali się w Kościół Katolicki Mariawitów. Stało się to przyczyną podejmowania różnych działań dyskredytujących mariawityzm przez stronę katolicką. Wielu duchownym mariawickim wytoczono procesy sądowe o dopuszczanie się bluźnierstw, a począwszy od 1909 r. Jan Maria Michał Kowalski miał wytoczonych 18 procesów sądowych – głównie o zwalczanie papiestwa i dopuszczanie się bluźnierstw. Pod koniec lat 20. Akcja Katolicka doprowadziła do głównego procesu sądowego wytoczonego arcybiskupowi Kowalskiemu. Zwierzchnikowi Kościoła mariawickiego zarzucono czyny lubieżne wobec nieletnich mieszkanek klasztoru oraz wykorzystywania stanowiska w celu zmuszania do nierządu podległych sióstr zakonnych. Ze względu na charakter sprawy prokurator złożył wniosek o utajnienie rozprawy, na co jednak nie wyraził zgody sędzia[47].

Arcybiskup Kowalski na sali Sądu Okręgowego w Płocku

Szeroko, a zarazem stronniczo relacjonowany w prasie proces rozpoczął się 18 września 1928 r. i zdaniem strony mariawickiej od początku był wymierzony w mariawityzm, mając na celu jego likwidację. Arcybiskup mariawitów, Jan Maria Michał Kowalski, został oskarżony o popełnienie przestępstw z art. 513, 514 i 515 ówcześnie obowiązującego Kodeksu Karnego. W toku procesu kolejno dwaj prokuratorzy przy Sądzie Okręgowym w Płocku (w tym cieszący się autorytetem prokurator Wacław Dlouhy) zrzekli się prowadzenia sprawy, dostrzegając jej zamierzony cel. Minister Sprawiedliwości Aleksander Meysztowicz delegował swych obserwatorów w osobach prezesa Leona Supińskiego i prokuratora Kazimierza Rudnickiego z Sądu Apelacyjnego w Warszawie, by zagwarantować rzeczowy i obiektywny przebieg rozprawy. Obaj jednak demonstracyjnie opuścili salę rozpraw, dając wyraz dezaprobacie dla poczynań przewodniczącego sądu, sędziego Bolesława Momentowicza[48][47].

12 października 1928 r. zapadł wyrok skazujący abp. Michała Kowalskiego na 4 lata więzienia z pozbawieniem praw publicznych, przy jednoczesnym skróceniu wymiaru kary do 2 lat i 8 miesięcy przy zastosowaniu ustawy amnestyjnej. Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrok ten zatwierdził, jednak Sąd Najwyższy uchylił i przekazał sprawę do Sądu Apelacyjnego do ponownego rozpatrzenia. Sąd Apelacyjny 25 lutego 1931 r. orzekł trzy lata więzienia, a po zastosowaniu amnestii – dwa lata. W Sądzie Apelacyjnym sędzia Wacław Alchimowicz, orzekający w sprawie, zgłosił votum separatum, kwestionując wiarygodność zeznań świadków oskarżenia i domagając się uniewinnienia oskarżonego – dwie z głównych oskarżycielek wkrótce po zakończeniu procesu publicznie odwołały swoje oskarżenia. 22 października 1931 r. Sąd Najwyższy zatwierdził wyrok z 25 lutego[49][47].

Ówczesny Minister Sprawiedliwości Czesław Michałowski, pełniący urząd do 15 czerwca 1936 r., włożył wyrok „pod sukno” i wstrzymał jego wykonanie. Po zmianie na stanowisku ministra, abp. Kowalski został 9 lipca 1936 r. aresztowany i przewieziony do więzienia w Rawiczu. Wyrok wykonano już po rozłamie w łonie Kościoła Mariawickiego, który miał miejsce na przełomie lat 1934/1935. Abp. Maria Michał Kowalski podczas pobytu w więzieniu miał oddzielną celę, zachował też prawo do noszenia stroju duchownego i nie miał ogolonej głowy. Duchowieństwo i wierni Kościoła pisali wnioski o skrócenie kary bądź udzielenie urlopu celem podratowania zdrowia 65-letniego arcybiskupa, jednak nie przyniosły one rezultatu. Na wolność wyszedł 9 stycznia 1938 r. Strona mariawicka uznała, że w trakcie procesu doszło do wielu uchybień, a sam proces miał być sterowany przez kler rzymskokatolicki, który poprzez atak w osobę zwierzchnika zamierzał doprowadzić do wyeliminowania mariawityzmu z polskiego społeczeństwa[47].

Rozłam w mariawityzmie

Od lewej: bp Roman M. Jakub Próchniewski, bp Jan M. Michał Kowalski, bp Leon M. Andrzej Gołębiowski
Katedra mariawicka w Płocku zaprojektowana przez Jana Kowalskiego w 1911 r.

Równolegle do trwającego procesu, w łonie wyższego duchowieństwa mariawickiego narastał sprzeciw wobec – jak twierdzono – „zbyt nowatorskich reform” abp. Michała Kowalskiego. Zwolennicy abp. Michała Kowalskiego uznali, że duchowni odrzucający reformy nie wytrzymywali presji ze strony Kościoła rzymskokatolickiego[50][51]. W 1931 r.[52] reformom abp. Kowalskiego stanowczo sprzeciwił się biskup Klemens Maria Filip Feldman. Przekonywał on duchowieństwo, że usunięcie kultu Mateczki i kapłaństwa kobiet da szansę przyjęcia mariawityzmu przez całą Polskę[53]. Różnica stanowisk doprowadziła w 1935 r. do rozłamu. Zwolennicy biskupa Feldmana wybrali go na swojego przełożonego i przejęli większość kościołów, a także ówczesną nazwę Kościoła (używaną od 1921 r.) – Starokatolicki Kościół Mariawitów. Pozostający w mniejszości mariawici wierni abp. Michałowi Kowalskiemu początkowo bronili kościołów. Gdy większość obiektów im odebrano (niektóre przy pomocy policji[54]), urządzili dla siebie oddzielne kaplice. Pod przymusem zaakceptowali klasztor w Felicjanowie jako swój główny ośrodek[55]. Początkowo nadal używali nazwy Starokatolicki Kościół Mariawitów oraz sprzeciwiali się posługiwaniu się tą nazwą przez zwolenników biskupa Feldmana. Po II wojnie światowej ze względów historycznych, a także by zakończyć jałowy spór, powrócili do pierwotnej nazwy Kościoła sprzed 1921 r. – Kościół Katolicki Mariawitów[56].

W wyniku rozłamu mariawityzm rozpadł się na dwie odrębne organizacje kościelne: Kościół Katolicki Mariawitów (wierny swojemu przełożonemu, zachował reformy abp. Michała Kowalskiego, a jego centrum stał się odtąd Felicjanów) oraz Starokatolicki Kościół Mariawitów z siedzibą w Płocku, przy którym pozostała większość duchownych i świeckich mariawitów[57].

Przebywając w Felicjanowie arcybiskup Kowalski nie zaprzestał reform kościelnych. 12 maja 1935 r. wprowadził oraz upowszechnił w Kościele Mariawickim denominacji felicjanowskiej kapłaństwo ludowe[58].

W 1936 r. arcybiskup Kowalski został na półtora roku osadzony w więzieniu w Rawiczu celem wykonania wyroku z 1931 r.[59] (na czas odbywania kary w latach 1936–1938 administratorem Kościoła Katolickiego Mariawitów została arcykapłanka Antonina Maria Izabela Wiłucka[60]). 9 stycznia 1938 r. został z więzienia zwolniony[61]. Po powrocie do Felicjanowa ogłosił wypracowaną podczas uwięzienia reinterpretację dogmatu o Trójcy Świętej[62].

II wojna światowa

Brama obozu KL Dachau

Po wybuchu II wojny światowej w 1939 r. arcybiskup Kowalski wystosował list do Adolfa Hitlera, w którym między innymi sprzeciwiał się aneksji Gdańska oraz proponował kanclerzowi Niemiec konwersję na mariawityzm. Spowodowało to zainteresowanie się okupanta niemieckiego tą niewielką wspólnotą religijną i zakwalifikowanie jej jako niebezpiecznej dla planów politycznych III Rzeszy na ziemiach polskich[63].

25 stycznia 1940 r. arcybiskup Jan Maria Michał Kowalski został aresztowany przez Gestapo. Sprawa ta miała charakter tajny, a dotyczyła spraw obyczajowych, z powodu których na przełomie lat 20. i 30. sądziły go polskie władze. Został uwięziony w Płocku, a jego uwolnienie uniemożliwiły wypowiedzi dotyczące Adolfa Hitlera zawarte w artykułach „Lucyfer” z lipca 1939 r. oraz „Gdańsk i Prusy Wschodnie powinny wrócić do Polski”[60]. W trakcie śledztwa został scharakteryzowany jako radykalny polski nacjonalista[1]. Następnie 25 kwietnia 1941 r. został wywieziony w głąb III Rzeszy. Po trwającym łącznie miesiąc pobycie w różnych więzieniach, m.in. w Weimarze i Norymberdze[64], trafił do obozu koncentracyjnego w Dachau[65]. Tu jako więzień nr 24542[66] przebywał na bloku 28 wspólnie z polskimi księżmi katolickimi. Wśród nich był biskup Michał Kozal, który w trudnych warunkach obozowych starał się nakłonić abp Kowalskiego do powrotu do jedności z Kościołem rzymskokatolickim[67].

Śmierć

Tablica kommemoratywna w katedrze mariawickiej w Płocku

18 maja 1942 r. schorowany arcybiskup Jan Maria Michał Kowalski został wywieziony z KL Dachau do ośrodka eutanazji niepełnosprawnych na zamku Hartheim pod Linzem[68][66]. Według dokumentów obozowych zmarł w nocy 26 maja 1942 r. Według IPN prawdopodobnie zginął już w dniu przyjazdu na zamek Hartheim w komorze gazowej, a dane dotyczące daty i przyczyny śmierci podawane przez administrację obozową należy uznać za nieprawdziwe[h][1]. Według innej wersji, arcybiskup Kowalski zmarł z wycieńczenia tuż przed rozpoczęciem bądź na początku przewozu do zamku Hartheim. Jego ciało Niemcy skremowali[3].

Skremowanie zwłok arcybiskupa Kowalskiego nastąpiło w krematorium przy Cmentarzu Wschodnim Ostfriedhof w Monachium. Urna z jego prochami została odnaleziona i od 1950 r. przechowywana jest na cmentarzu Am Perlacher Forst, w miejscu zwanym Ehrenhain I (Gaj Pamięci nr 1) w Monachium. Urna z prochami arcybiskupa Michała Kowalskiego oznaczona jest symbolem K3655. Jest udokumentowane, że znajdują się w niej prochy arcybiskupa mariawitów[3].

Po nim przewodzenie Kościołem Katolickim Mariawitów przejęła arcykapłanka Antonina Maria Izabela Wiłucka-Kowalska[69].

Symboliczny grób arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego w postaci tablicy kommemoratywnej znajduje się w mariawickiej Świątyni Miłosierdzia i Miłości w Płocku[17]. Również w Felicjanowie, w obrębie klombu usytuowanego na dziedzińcu klasztornym, znajduje się tablica epitafijna arcybiskupa Kowalskiego (obok grobów późniejszych zwierzchników Kościoła Katolickiego Mariawitów)[70].

14 września 2018 r. na zamku Hartheim, dzięki porozumieniu z administracją zamku, w imieniu Kościoła Katolickiego Mariawitów biskupka Hanna Maria Rafaela Woińska uroczyście odsłoniła tablicę upamiętniającą Jana Marię Michała Kowalskiego. W uroczystości uczestniczyli przedstawiciele parafii Kościoła z województwa mazowieckiego i łódzkiego[71].

Kult

Po śmierci Jan Maria Michał Kowalski został uznany przez wspólnotę mariawitów felicjanowskich za świętego męczennika[72]. Jeszcze za życia był nazywany duchowym synem Mateczki[73], słowiańskim papieżem[36][14][33] i przepowiedzianym w Apokalipsie Świętego Jana, Archaniołem Michałem[10][74].

W niektórych kaplicach Kościoła Katolickiego Mariawitów z powodu wielkiego szacunku do osoby arcybiskupa znajdują się jego portrety[i]. W roku liturgicznym Kościół kilkakrotnie wspomina osobę arcybiskupa Michała: 29 stycznia – wypędzenie arcybiskupa Michała z Płocka, 26 maja – męczeństwo św. Michała[11], 29 września – św. Michała Archanioła[75], 25 grudnia – narodzenie św. Michała. Ku jego czci wierni Kościoła Katolickiego Mariawitów odmawiają litanię do św. Michała Archanioła, modlitwę do św. Michała po każdej litanii o Mateczce, śpiewają pieśni oraz odprawiają specjalną Mszę świętą[76].

Jego imię nosi założona przez kolonistów mariawickich na początku XX wieku wieś Michałowo[77]. W Poćwiardówce koło Brzezin patronem parafii Kościoła Katolickiego Mariawitów jest św. Michał Archanioł, co również – zgodnie z nauką mariawitów felicjanowskich – upamiętnia arcybiskupa Jana Marię Michała Kowalskiego[78].

Działalność pisarska

Jan Kowalski był płodnym pisarzem, publicystą i tłumaczem. W okresie sprawowania funkcji biskupa mariawickiego wydał około 50 listów pasterskich i kilkadziesiąt odezw w sprawach bieżących. Przetłumaczył z łaciny na język polski m.in.: Stary i Nowy Testament oraz Boską komedię[15]. Po śmierci Feliksy Kozłowskiej zebrał i wydał jej objawienia w Dziele Wielkiego Miłosierdzia. Napisał kilka poematów oraz prac z dziedziny teologii. Pod jego redakcją ukazało się kilkanaście mariawickich broszur informacyjnych, ksiąg liturgicznych, katechizmów, książeczek do nabożeństwa, a także artykułów polemicznych[15].

Uwagi

  1. ↑ Data wyboru na zwierzchnika kongregacji.
  2. ↑ Według dowodu osobistego wydanego w 1938 r. Inne źródła podają daty: 24, 25, 27 grudnia. Zob. Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 437–438.
  3. ↑ Nazwa używana od 1907 r.
  4. ↑ Nazwa używana od 1919 (lub 1921) r.
  5. ↑ Małżeństwa mistyczne miały na celu wzajemną pomoc współmałżonków w dążeniu do wypełniania woli Bożej. Główny nacisk miał być położony na duchowy wymiar małżeństwa, choć małżeństwa te były pełnoprawnymi związkami. Warunkiem ich zawarcia było zachowanie dziewictwa przez małżonkę do czasu narodzin dziecka, które miało otworzyć łono matki – podjęcie współżycia płciowego w takim małżeństwie nie było bowiem uważane za utratę dziewictwa (Religie i kościoły w Polsce – Kościół Katolicki Mariawitów).
  6. ↑ Małżeństwo Jana Marii Michała Kowalskiego ujawniono w 1924 r.
  7. ↑ Wyświęcenie kobiet miało zapoczątkować w Kościele tzw. Nową Linię Aarona.
  8. ↑ Jako przyczynę śmierci w akcie zgonu podano zatrzymanie krążenia i nieżyt żołądkowo-jelitowy.
  9. ↑ Zob. Opis kaplicy w art. „Parafia Kościoła Katolickiego Mariawitów w Warszawie”.

Przypisy

  1. 1 2 3 Dariusz Bruncz: Arcybiskup Męczennik – Jan M. Michał Kowalski. ekumenizm.pl, 2017-05-28. [dostęp 2018-03-20].
  2. ↑ Por. E. Warchoł, „Starokatolicki Kościół Mariawitów w II Rzeczypospolitej”, Sandomierz 1997, s. 125.
  3. 1 2 3 „Biała księga”. Martyrologium duchowieństwa – Polska. XX w. (lata 1914–1989) [online] [dostęp 2022-06-01].
  4. 1 2 3 Ku Królestwu Bożemu. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 2009, s. 23.
  5. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 445.
  6. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 445, 452.
  7. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 452.
  8. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 452, 483.
  9. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 486, 490.
  10. 1 2 Józef M. Rafael Wojciechowski, Pisma wybrane. Dzieło Bożego Ratunku. Mariawicki znak czasu. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 2003, s. 134–138.
  11. 1 2 Kościół Katolicki Mariawitów. Oficjalna strona Kościoła Katolickiego Mariawitów, 26 maja 2019. [dostęp 2026-05-02].
  12. 1 2 Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 436.
  13. ↑ Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 38.
  14. 1 2 3 4 Reformy słowiańskiego papieża [online], Onet Wiadomości, 14 czerwca 2004 [dostęp 2022-04-06] (pol.).
  15. 1 2 3 4 Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 493–500.
  16. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 458–462.
  17. 1 2 Świątynia Miłosierdzia i Miłości. Katedra Mariawicka w Płocku. Kościół Starokatolicki Mariawitów w RP. [dostęp 2026-06-14].
  18. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 438.
  19. ↑ Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Felicjanów 1972, s. 117.
  20. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 440.
  21. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 441.
  22. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 443–444.
  23. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 445–450.
  24. 1 2 Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 442.
  25. 1 2 Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 450–451.
  26. ↑ Dariusz Bruncz: Parafia mariawicka św. Mateusza w Sobótce Nowej. Ekumeniczna Agencja Informacyjna, 7 listopada 2006. [dostęp 2026-07-04].
  27. ↑ Parafia Kościoła Starokatolickiego Mariawitów w Nowej Sobótce i Kadzidłowej (zakładka: Historia). [dostęp 2026-07-04].
  28. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 452–453.
  29. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 453–458.
  30. ↑ Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 15.
  31. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 466.
  32. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 465–474.
  33. 1 2 3 Artur Górecki: Ewolucja doktryny mariawickiej w latach 20. i 30. XX w.. ekumenizm.pl, 7 sierpnia 2006. [dostęp 2026-07-07].
  34. ↑ Kościół Starokatolicki Mariawitów w RP [online], Kościół Starokatolicki Mariawitów w RP [dostęp 2024-08-27] (pol.).
  35. 1 2 Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 454.
  36. 1 2 Stanisław Rybak, Mariawityzm. Studium historyczne, Warszawa 1992, s. 67–68.
  37. ↑ Józef M. Rafael Wojciechowski, Pisma wybrane. Dzieło Bożego ratunku. Mariawicki znak czasu. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 2003, s. 143
  38. ↑ Łukasz Płuciennik: BIOGRAMY MARIAWITÓW – Siostra biskupka Stanisława Maria Dilekta Rasztawicka. MARIAVITISM, 17 sierpnia 2025. [dostęp 2026-04-23].
  39. ↑ Borys Przedpełski: Kapłaństwo kobiet w Kościele Mariawitów. Notatki Płockie 38/3-156, Kwartalnik Towarzystwa Naukowego Płockiego, s. 27, 1993. [dostęp 2026-07-04].
  40. ↑ Por. Stanisław Rybak, Mariawityzm. Studium historyczne, Warszawa 1992, s. 54.
  41. ↑ Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 24–25, 169.
  42. ↑ Stanisław Rybak, Mariawityzm. Studium historyczne, Warszawa 1992, s. 54.
  43. ↑ Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 25, 161–164.
  44. ↑ Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 24, 169–170.
  45. ↑ Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 169.
  46. ↑ Por. Stanisław Rybak, Mariawityzm. Studium historyczne, Warszawa 1992, s. 57.
  47. 1 2 3 4 Sławomir Gołębiowski: W poszukiwaniu prawdy ... sądowe procesy arcybiskupa Jana M. Michała Kowalskiego. Felicjanów: Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, 2014, s. 1–133.
  48. ↑ Prawo i Życie nr 34 (1546) 20.08.1994 r.
  49. ↑ Stanisław Rybak, Mariawityzm. Studium historyczne. Warszawa 1992, s. 56–57.
  50. ↑ Józef M. Rafael Wojciechowski, Pisma wybrane. Dzieło Bożego Ratunku. Mariawicki znak czasu. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 2003, s. 115.
  51. ↑ Por. Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Felicjanów 1972, s. 76.
  52. ↑ Borys Przedpełski: Kapłaństwo kobiet w Kościele Mariawitów. Notatki Płockie 38/3-156, Kwartalnik Towarzystwa Naukowego Płockiego, s. 28, 1993. [dostęp 2026-07-26].
  53. ↑ Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 55.
  54. ↑ Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 64, 101.
  55. ↑ Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 61–65.
  56. ↑ „Leksykon religioznawczy”, 1988. Warszawa: Wydawnictwo Współczesne. IND 397482.
  57. ↑ Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Felicjanów 1972, s. 68–69.
  58. ↑ Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Felicjanów 1972, s. 69–70.
  59. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 488.
  60. 1 2 Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 70.
  61. ↑ „Biskup” Kowalski opuścił więzienie. „Gazeta Lwowska”, s. 4, nr 7 z 12 stycznia 1938.
  62. ↑ Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Felicjanów 1972, s. 70, 98.
  63. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 490–491.
  64. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 491.
  65. ↑ F. Korszyński, Jasne promienie w Dachau. Wyd. Pallotinum 1957; cytowane w „Mariawita”, lipiec–sierpień 1973, nr 7–8, s. 25–26.
  66. 1 2 Poszukiwani świadkowie i informacja ze śledztwa w sprawie zamordowania w latach 1939–1945 w tzw. zakładzie eutanazji w Hartheim koło Linzu (Republika Austrii) nieustalonej liczby obywateli polskich (poz. 514). ipn.gov.pl. [dostęp 2013-07-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-14)].
  67. ↑ Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, s. 491–492.
  68. ↑ Teodor Musioł, Dachau, 1933–1945. Wyd. 2, popr. i uzup., Katowice 1971, s. 395, poz. 515.
  69. ↑ Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Felicjanów 1972, s. 70–71.
  70. ↑ Sławomir P. Markowski, Teologiczne założenia programu ogrodu mariawitów w Felicjanowie, Rocznik Teologiczny LXVI – z. 4/2024, DOI: 10.36124/rt2024.06, Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie, Warszawa 2024, s. 164.
  71. ↑ Upamiętnienie mariawickiego arcybiskupa w Hartheim. ekumenizm.pl, 2018-09-21. [dostęp 2018-09-27].
  72. ↑ Józef M. Rafael Wojciechowski, Pisma wybrane. Dzieło Bożego Ratunku. Mariawicki znak czasu. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 2003, s. 138.
  73. ↑ Józef M. Rafael Wojciechowski, Pisma wybrane. Dzieło Bożego Ratunku. Mariawicki znak czasu. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 2003, s. 107–108.
  74. ↑ Por. Borys Przedpełski: Kapłaństwo kobiet w Kościele Mariawitów. Notatki Płockie 38/3-156, Kwartalnik Towarzystwa Naukowego Płockiego, s. 29, 1993. [dostęp 2026-07-26].
  75. ↑ Kościół Katolicki Mariawitów. Oficjalna strona Kościoła Katolickiego Mariawitów, 29 września 2019. [dostęp 2026-07-13].
  76. ↑ Brewiarzyk mariawicki dla czcicieli Przenajświętszego Sakramentu. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1967.
  77. ↑ Stanisław Rybak, Mariawityzm. Studium historyczne, Warszawa 1992, s. 71.
  78. ↑ Dariusz Bruncz: Zmarła s. M. Weronika Makowska – wspomnienie. ekumenizm.pl, 3 kwietnia 2023. [dostęp 2026-07-06].

Bibliografia

Linki zewnętrzne


This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.