Orzechowno (gmina)
| gmina wiejska | |||
| 1861–1923[1], 1923–1924[2] | |||
 | |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Województwo |
1861–1919: gubernia witebska | ||
| Powiat |
1861–1919: lepelski | ||
| Siedziba | |||
| Populacja (1921) • liczba ludności |
| ||
| Szczegółowy podział administracyjny (1921) | |||
| |||
Położenie na mapie Polski w 1939 r.  | |||
| 55°21′36,0000″N 28°23′24,0000″E/55,360000 28,390000 | |||
Orzechowno (ros. Орѣховская волость, lit. Arechaunos valsčius) – dawna gmina wiejska istniejąca w latach 1861–1923, a także – w zmienionych granicach – w latach 1923–1924 pod nazwą Leninowska (ros. Ленинская волость). Siedzibą gminy było miasteczko Orzechowo (Orzechowno)[3].
Historia
Gmina zbiorowa Orzechowno (alt. Orzechowo) powstała w wyniku reformy struktur administracyjnych Imperium Rosyjskiego w latach 1861–1867. Była częścią powiatu lepelskiego w guberni witebskiej[4].
Po I wojnie światowej jednostka weszła przejściowo w skład BSRR, gdzie w styczniu 1919 wraz z gminami Nacza i Wietryno wyłączono ją z powiatu lepelskiego i włączono do powiatu połockiego guberni witebskiej[5]. 2 lutego 1919 została formalnie wraz z całym powiatem połockim przekazana do RFSRR, nadal w składzie guberni witebskiej. Latem 1919 jednostka weszła w skład utworzonego pod polskim Zarządem Cywilnym Ziem Wschodnich okręgu wileńskiego[6], przejętego 9 września 1920 przez Tymczasowy Zarząd Terenów Przyfrontowych i Etapowych[7]. Jednostka, do której przyłączono serię wsi z sąsiedniej gminy Prozoroki, weszła w skład powiatu dziśnieńskiego w okręgu wileńskim. Był to zarazem jedyny skrawek byłej guberni witebskiej, znajdujący się w granicach II RP. 19 lutego 1921 wszedł on w skład nowo utworzonego województwa nowogródzkiego[8].
W 1921 roku gmina liczyła 2322 mieszkańców i była gminą przeważająco polską (60,55%)[9]. W jej skład wchodziły miejscowości: Babiczowo, Błosznik, Bobryki, Borki, Borowszczyzna, Drodzdowszczyzna, Dziemidzienki, Hatowszczyzna, Ignapol, Jałowce, Janowo, Józefowo, Jurkowo, Karasie, Karnackie, Kruczówka, Ksaweryn Dwór, Kupce, Łomasze, Małość I, Małość II, Maszyrka, Mirończyki, Miśkowo, Moracze, Naumionki, Orzechowo, Parczewszczyzna, Popioły, Przytyczno, Raćkowo, Rodziewszczyzna, Rudniki, Sielce, Siemieńczyki, Siemionówka, Siomki, Starzyna, Starzynka, Stelmachowo, Szadziewszczyzna, Tereszkowo, Truchnowo, Zahacie i Zarzecze[3]. 13 kwietnia 1922 roku gmina wraz z całym powiatem dziśnieńskim została przyłączona do Ziemi Wileńskiej[10].
Gminę Orzechow(n)o zniesiono formalnie 1 kwietnia 1923 roku, a jej obszar włączono do gminy Prozoroki[11]. Przyczyną zniesienia gminy była regulacja granicy z ZSRR, zatwiedzona przez Radę Ambasadorów 15 marca 1923, wskutek której siedziba gminy i jej jedyna większa miejscowośc – Orzechowno (301 mieszkańców[9]) – znalazła się już 2 tygodnie wcześniej po stronie radzieckiej[12]. W tej sytuacji dalsze utrzymywanie i tak niewielkiej gminy straciło uzasadnienie. Pozostałe miejscowości przetrwały w składzie gminy Prozoroki do II wojny światowej[13].
Dalsze losy: Gmina Leninowska
Zniesienie gminy Orzechowno i regulacja granicy z ZSRR były związane z reorganizacją podziału administracyjnego guberni witebskiej (wówczas w RFSRR), która weszła w życie 15 marca 1923. W powiecie połockim, do którego ponownie włączono Orzechowno, liczbę jednostek administracyjnych zmniejszono z 17 w 1919 roku do dziewięciu. Orzechowno stało się siedzibą jednej z nich – gminy Leninowskiej (Ленинская волость), nazwanej na cześć Włodzimierza Lenina[14], co było elementem procesu wprowadzania komunistycznego nazewnictwa w nowo utworzonym ZSRR. Gmina ta, utworzona także z obszarów zniesionych gmin Nacza i Wietryno, przetrwała niewiele ponad rok. 17 lipca 1924 została zniesiona w ramach kolejnej reformy administracyjnej, związanej z włączeniem powiatu połockiego do BSRR i likwidacją dotychczasowego podziału na gubernie, powiaty i gminy na rzecz okręgów i rejonów[15].
Demografia (II RP)
Według powszechnego spisu ludności z 1921 roku gminę zamieszkiwało 2 332 osoby, 717 było wyznania rzymskokatolickiego, 1 481 prawosławnego, 2 ewangelickiego a 122 mojżeszowego. Jednocześnie 1 406 mieszkańców zadeklarowało polską (60,55%), 789 białoruską (33,98%), 101 żydowską (4,35%), 12 litewską, 12 rosyjską, 1 ukraińską i 1 łotewską przynależność narodową. Było tu 409 budynków mieszkalnych[9].
Przypisy
- ↑ 1919–1923 pod administracją polską.
- ↑ W RFSRR (ZSRR).
- 1 2 3 Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom VII - Część II - Ziemia Wileńska – Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923
- ↑ Н.П. ИнфоРост, ГПИБ | Губернии : I Архангельская - XXV Нижегородская. - 1892. - (Статистика Российской империи; 15). [online], elib.shpl.ru [dostęp 2025-12-05].
- ↑ Государственный архив в Полоцке, Путеводитель по фондам Государственного архива в Полоцке.
- ↑ Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41
- ↑ Dziennik Rozkazów z 1920 r. Nr 35, poz. 753
- ↑ M.P. z 1921 r. Nr 55, poz. 97 (ISAP).
- 1 2 3 Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych., t. T. 7, część 2, 1924, s. 65.
- ↑ Dz. U. z 1922 r. Nr 26, poz. 213 (ISAP) – Art. 8.
- ↑ Dz. U. z 1923 r. Nr 28, poz. 172 (ISAP)
- ↑ Oświadczenie Rządu z dnia 20 marca 1923 r. w przedmiocie uznania przez Konferencję Ambasadorów granic wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej.
- ↑ Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom I: Województwo wileńskie, Warszawa 1938, str 23-23.
- ↑ Декрет Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета. Об административном делении Витебской губернии. 15 февраля 1923 г.
- ↑ Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР