Powiat Neustadt O.S.

Powiat Neustadt O.S.
Landkreis Neustadt O.S.
powiat ziemski
1742–1945
Ilustracja
Pałac w Prężynce
Pieczęć
Pieczęć
Państwo

 Prusy

Prowincja

Górny Śląsk

Rejencja

opolska

Siedziba

Prudnik

Data powstania

1742

Data likwidacji

1945

Zarządzający

Felix Scholz (ostatni)

Populacja (1939)
• liczba ludności


95 815

Szczegółowy podział administracyjny
Plan powiatu Neustadt O.S.
Liczba miast

3

Liczba gmin

27

Położenie na mapie prowincji Górny Śląsk
Położenie na mapie
50°19′11″N 17°34′45″E/50,319722 17,579167

Powiat Neustadt O.S. (niem. Landkreis Neustadt O.S., pol. powiat prudnicki) – dawna pruska, a później niemiecka jednostka terytorialna średniego szczebla (odpowiednik powiatu ziemskiego) z siedzibą w Prudniku. Powstała w 1742 roku i wchodziła w skład rejencji opolskiej. Istniała do końca II wojny światowej.

Współczesny powiat prudnicki nie pokrywa się z granicami przedwojennego[1].

Podział administracyjny

1 stycznia 1945 roku w skład powiatu wchodziły[2]:

Główne miejscowości

Na terenie powiatu znajdowały się trzy miasta:

oraz trzy wsie będące dawniej miastami:

Inne większe wsie (powyżej 1000 mieszkańców) to: Racławice Śląskie (3194), Łąka Prudnicka (2121), Szybowice (2070), Walce (1897), Moszczanka (1894), Przechód (1675), Rudziczka (1462), Zielina (1449), Biedrzychowice (1446), Pogórze (1286), Łącznik (1262), Lubrza (1241), Dziedzice (1154), Niemysłowice (1102), Kórnica (1077), Racławiczki (1072), Chrzelice (1049) i Steblów (1034)[3].

(Liczba mieszkańców: stan na ok. 1939–1940)

Geografia

Powiat prudnicki położony był w południowo-zachodniej części prowincji Górny Śląsk, we wschodniej części Niemiec, przed układem monachijskim tuż przy granicy z Czechosłowacką. Historycznie teren powiatu leżał na Górnym Śląsku, w regionie zwanym ziemią prudnicką.

Ukształtowanie powierzchni zróżnicowane. Powiat prudnicki leżał na pograniczu Sudetów i Niziny Śląskiej, w dorzeczu Osobłogi. Południowo-zachodnia część historycznego powiatu (okolice Prudnika) usytuowana jest na terenach górskich. Rozciągają się tam Góry Opawskie, będące częścią Sudetów Wschodnich. Wzgórza występują w okolicy miejscowości Prudnik, Pokrzywna, Wieszczyna, Dębowiec i Trzebina. Najwyższym wzniesieniem była Zamkowa Góra (571 m n.p.m.). Okolice Głogówka i Strzeleczek w większości stanowią tereny równinne. Obszar w pobliżu Białej charakteryzuje się licznymi wzniesieniami[4].

Większość powiatu zajmowały gleby żyzne. Najżyźniejsze gleby znajdowały się w okolicach Wierzchu, na południowy zachód od Głogówka oraz w okolicach Białej. Najmniej żyzne gleby znajdowały się w okolicy wsi Dobra, Steblów, Wawrzyńcowice, Mokra, Brzeźnica. W okolicy Zabierzowa gleby torfowe[4].

Historia

Po I wojnie śląskiej w 1742 teren Śląska został podzielony pomiędzy Królestwo Prus i Monarchię Habsburgów. Do pruskiego państwa Hohenzollernów włączono większą część Śląska. Królestwo Prus zdobyte terytorium nazwało prowincją Śląsk i podzieliło na dwa departamenty kameralne. W departamencie wrocławskim trzy dotychczasowe powiaty: prudnicki, bialski, głogówecki, a także gmina Ścinawa Mała, zostały połączone w jeden wspólny powiat prudnicki (Großkreis Neustadt). Na czele powiatu stał starosta, którego siedzibę początkowo ulokowano w Głogówku. Dotychczasowe miasta Strzeleczki i Ścinawa Mała, które weszły w skład „dużego powiatu prudnickiego”, zostały zdegradowane do miana osad targowych[5].

Powiat prudnicki w latach 1742–1818

Powiat prudnicki sięgał na zachodzie po Pokrzywną, na północy zajmował znaczną część Borów Niemodlińskich wraz z okolicą wsi Przechód, na wschodzie sięgał wsi Steblów i Walce, a granice południowe wyznaczały okolice miejscowości Trzebina i Kazimierz[5]. Ponadto powiat posiadał eksklawy Łężce, Bytków, Pociękarb, Rozwadza i Obrowiec[6][5][7]. Jego łączna powierzchnia wynosiła 838 km²[8].

Od 1 maja 1816 powiat prudnicki należał do rejencji opolskiej[9]. W ramach reformy administracyjnej 1 stycznia 1818 siedzibę starosty przeniesiono z Głogówka do Prudnika[5]. Równocześnie od powiatu prudnickiego odłączono wsie Kazimierz, Klisino, Szonów, Biernatów, Tomice i Ściborzyce Małe, włączając je do powiatu głubczyckiego. Zlikwidowano także prudnickie eksklawy: Rozwadza i Obrowiec zostały zintegrowane z powiatem strzeleckim[10]. Do powiatu prudnickiego przyłączono natomiast wsie Dobieszowice i Malkowice, która dotychczas były eksklawą powiatu opolskiego[11].

Niemieckojęzyczna tablica: Wieś Rozkochów, Gmina Walce, Powiat Prudnik, Rejencja Opole

Istnienie powiatu prudnickiego zostało zagrożone po I wojnie światowej, kiedy plebiscyt na Górnym Śląsku objął swoim zasięgiem jedynie wschodnią część powiatu[5]. Granicę plebiscytową przeprowadzono na zachód od Nowego Browińca, Olbrachcic, Solca, Ligoty Bialskiej, Górki Prudnickiej, Brzeźnicy, Pogórza, Rzymkowic i Przechodu. Podział ten wzbudził kontrowersje, ponieważ poza obszarem plebiscytu znalazły się zamieszkane przez ludność polską wsie Grabina, Otoki, Prężyna, Śmicz i Piechocice. Na terenie powiatu prudnickiego wyznaczono dziewięć obwodów głosowania[12]. 88,1% mieszkańców opowiedziało się za przynależnością do Niemiec, 11,9% za przyłączeniem do Polski[13]. Ostatecznie cały powiat prudnicki pozostał w granicach Niemiec[5].

Powiat prudnicki na mapie z przełomu lat 20. i 30. XIX wieku

Od 8 listopada 1919 powiat prudnicki był częścią prowincji Górny Śląsk. 14 kwietnia 1938 prowincję zlikwidowano, włączając jej obszar w granice prowincji Śląsk, a 18 stycznia 1941 utworzono ją ponownie[9].

Od 1936 nazistowska administracja III Rzeszy prowadziła akcję germanizacji nazw miejscowości pochodzenia polskiego w powiecie prudnickim. Nowe, całkowicie niemieckie nazwy otrzymały przykładowo miejscowości: Brożec (Broschütz → Schobersfelde), Czartowice (Schartowitz → Fichtenwalde), Dobra (Dobrau → Burgwasser), Grocholub (Grocholub → Erbersdorf), Łącznik (Lonschnik → Wiesengrund), Otoki (Ottok → Auenwalde), Pietna (Pietna → Teichgrund), Rozkochów (Rosnochau → Rossweide), Śmicz (Schmitsch → Lößtal), Twardawa (Twardawa → Hartenau), Żabnik (Ziabnik → Froschweiler)[14].

Od marca do maja 1945 powiat prudnicki znajdował się pod kontrolą radzieckiej komendantury wojskowej. 11 maja 1945 polska administracja przejęła władzę cywilną w powiecie prudnickim[15]. Powiat prudnicki w państwie polskim istniał w identycznych granicach.

Demografia

W połowie XIX wieku większość mieszkańców powiatu stanowiła ludność polskojęzyczna. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku odnotowuje dane statystyczne z roku 1861: „(...) w 1861 roku powiat prudnicki zawierał 80,101 mieszkańców z czego 6304 było wyznania ewangelickiego, 73,073 katolickiego, 723 żydowskiego oraz 1 dysydent, z których 47,764 było polskojęcznymi, 32,316 niemieckojęzycznymi, 15 mowy morawskiej i 6 czeskiej”[16]. Granicę języka polskiego wyznaczały miejscowości Śmicz, Prężyna, Olbrachcice, Browiniec Polski i Dzierżysławice. Język niemiecki dominował w okolicy Prudnika i Ścinawy Małej[11].

Liczba ludności

  • 1742 – 45 369[11]
  • 1755 – 26 422 (bez miast)[4]
  • 1765 – 28 897 (bez miast)[4]
  • 1775 – 31 006 (bez miast)[4]
  • 1783 – 30 120 (bez miast)[4]
  • 1861 – 80 101[11]
  • 1890 – 95 456[11]
  • 1905 – 98 956[17]
  • 1919 – 93 795[18]
  • 1925 – 95 370[17]
  • 1939 – 96 505[18]
  • 1944 – 95 815[17]

Landraci

  • 1743–1745: Erdmann Carl Gustav von Rödern
  • 1746–1750: Heinrich Gottfried von Näse
  • 1750–1753: Franz von Görtz
  • 1753–1758: Johann Friedrich von Schneckenhaus
  • 1759–1765: Carl Gottfried von Schwemler
  • 1765–1769: George Peter von Twardowsky
  • 1769–1787: George David Wenzel von Tschepe und Weidenbach
  • 1787–1813: Theodor Carl Elstermann von Elster
  • 1813–1819: Josef von Gruttschreiber
  • 1819–1830: Ernst von Dungern
  • 1830–1842: Hans von Seherr-Thoß
  • 1842–1843: Oswald Sack
  • 1843–1849: Carl von Wittenburg
  • 1849–1872: Adolph Ferdinand Berlin
  • 1872–1886: Rudolf von Wittenburg
  • 1887–1892: Franz Hubert von Tiele-Winckler
  • 1892–1907: Stephan von Sydow
  • 1907–1920: Hermann von Choltitz
  • 1920–1922: Bernhard Danckelmann
  • 1922–1933: Robert Pachur
  • 1933–1937: Günther Schwantes
  • 1937–1943: Conrad Listemann
  • 1943–1945: Felix Scholz (w zastępstwie)

Sąsiednie powiaty

Przypisy

  1. ↑ Andrzej Dereń, Historia Powiatu Prudnickiego – Starostwo Powiatowe w Prudniku [online], www.powiatprudnicki.pl [dostęp 2018-06-24] [zarchiwizowane z adresu 2020-11-16] (pol.).
  2. ↑ Gemeindeverzeichnis Landkreis Neustadt O.S. [Stand: 1. 1. 1945] [online], territorial.de [dostęp 2026-08-05].
  3. ↑ Miejscowości powiatu prudnickiego [online], hkknos.eu [dostęp 2026-08-05].
  4. 1 2 3 4 5 6 Powiat prudnicki z perspektywy roku 1784 [online], hkknos.eu [dostęp 2026-08-05] (pol.).
  5. 1 2 3 4 5 6 Andrzej Dereń, Historia Powiatu Prudnickiego [online], powiatprudnicki.pl [dostęp 2026-07-13] (pol.).
  6. ↑ Günter Hauptstock, Gdy starostwo było w Głogówku, „Życie Głogówka”, 5 (306), Głogówek: MGOK na zlecenie Urzędu Miejskiego, maj 2021, s. 16, ISSN 1425-9591.
  7. ↑ Johann Wolfgang Wieland, Principatus Silesiae Oppoliensis exactissima Tabula geographica, sistens Circulus Oppoliensem Ober-Glogau Gros Strehliz, Cosel, Tost, Rosenberg, Falckenberg & Lubleniz, Norimbergae: ab Homannianis Heredibus. Cum Spec. S. Caes. Rque Mtis Privilegio, 1736.
  8. ↑ Andrzej Dereń, XVIII-wieczna rewolucja, „Tygodnik Prudnicki”, 18 (441), Prudnik: Spółka Wydawnicza „Aneks”, 6 kwietnia 1999, s. 17, ISSN 1231-904X.
  9. 1 2 Landkreis Neustadt O.S. [online], territorial.de [dostęp 2026-07-13] (niem.).
  10. ↑ Regierungsbezirk Oppeln: Amtsblatt des Regierungspräsidenten in Oppeln. 1817 [online], digitale-sammlungen.de [dostęp 2026-07-13].
  11. 1 2 3 4 5 Powiat prudnicki z perspektywy roku 1890 [online], hkknos.eu [dostęp 2026-07-13].
  12. ↑ Robert Hellfeier, Smolarnia – 350 lat historii, Smolarnia: Gmina Strzeleczki, 2014, s. 100, ISBN 978-83-63233-26-6.
  13. ↑ Stefan Dziewulski: Wyniki plebiscytu na Górnym Śląsku. Wyd. II. Warszawa: 1922, s. 9.
  14. ↑ Andrzej Hanich, Słownik nazw miejscowości diecezji opolskiej w XX i XXI wieku, Opole: Instytut Śląski, 2021.
  15. ↑ Andrzej Dereń, Polska Ziemia Prudnicka, „Tygodnik Prudnicki”, 19 (754), Prudnik: Spółka Wydawnicza „Aneks”, 11 maja 2005, s. 8, ISSN 1231-904X.
  16. ↑ Triest 1865 ↓, s. 1107.
  17. 1 2 3 Landkreis Neustadt O.S. [online], territorial.de [dostęp 2026-08-05].
  18. 1 2 Powiat prudnicki z perspektywy roku 1942 [online], hkknos.eu [dostęp 2026-08-05].
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.