Twardawa

Twardawa
wieś
Ilustracja
Kościół pw. św. Małgorzaty
Państwo

 Polska

Województwo

 opolskie

Powiat

prudnicki

Gmina

Głogówek

Liczba ludności (2011)

860[1]

Strefa numeracyjna

77

Kod pocztowy

48-250[2]

Tablice rejestracyjne

OPR

SIMC

0493936

Położenie na mapie gminy Głogówek
Mapa konturowa gminy Głogówek, po prawej znajduje się punkt z opisem „Twardawa”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Twardawa”
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa konturowa województwa opolskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Twardawa”
Położenie na mapie powiatu prudnickiego
Mapa konturowa powiatu prudnickiego, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Twardawa”
Ziemia50°20′34″N 17°59′26″E/50,342778 17,990556[3]

Twardawa (dodatkowa nazwa w j. niem. Twardawa) – wieś w Polsce, położona w województwie opolskim, w powiecie prudnickim, w gminie Głogówek[4][5]. Historycznie leży na Górnym Śląsku, na ziemi prudnickiej. Położona jest na terenie Kotliny Raciborskiej, będącej częścią Niziny Śląskiej. Przepływa przez nią rzeka Stradunia.

W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do ówczesnego województwa opolskiego.

Według danych na 2011 wieś była zamieszkana przez 860 osób[1].

Przysiółkiem wsi są Malkowice[4][5]. Nieoficjalnymi częściami wsi są Korea[6] i Marianków[7].

Geografia

Położenie

Twardawa znajduje się w południowo-zachodniej części Polski. Leży na ziemi prudnickiej – regionie historyczno-kulturalnym, którego głównym ośrodkiem jest miasto Prudnik[8]. Ziemia prudnicka stanowi zachodnią część Górnego Śląska[9]. Pod względem administracyjnym Twardawa położona jest w południowej części województwa opolskiego, w powiecie prudnickim, w gminie Głogówek, tuż przy granicy z gminą Walce i powiatem krapkowickim oraz z gminą Reńska Wieś i powiatem kędzierzyńsko-kozielskim[10]. Znajduje się w odległości około 18 km od granicy z Czechami[10]. Należy do Euroregionu Pradziad[11].

Sołectwo Twardawa obejmuje obręb wsi Twardawa[12]. Zajmuje powierzchnię 10,5 km²[13]. Graniczy z sołectwami (od północy, zgodnie z ruchem wskazówek zegara): Walce, Dobieszowice, Pokrzywnica, Urbanowice, Trawniki, Zwiastowice, Biedrzychowice[10].

Wieś leży na Nizinie Śląskiej. Według podziału fizycznogeograficznego z 2017 dr. Krzysztofa Badory, Twardawa znajduje się w granicach mikroregionów Równina Większycka (318.59.5) i Dolina Dolnej Straduni (318.59.5)[14]. W obszarze wsi przepływa rzeka Stradunia.

Na wschód od miejscowości znajduje się Twardawski Las (również Twardowski Las)[15], a na południe pola o nazwie Piaski[16]. Wieś leży na terenie Nadleśnictwa Prudnik (obręb Prudnik)[17].

Środowisko naturalne

W Twardawie panuje klimat umiarkowany ciepły. Średnia temperatura roczna wynosi +8,5 °C. Duże zróżnicowanie dotyczy termicznych pór roku. Średnie roczne opady atmosferyczne w rejonie Twardawy wynoszą 628 mm. Dominują wiatry zachodnie[18].

Integralne części wsi

Integralne części wsi Twardawa[4][6][7]
SIMCNazwaRodzaj
nie nadanoKoreaczęść wsi
0493942Malkowiceprzysiółek
nie nadanoMariankówczęść wsi

Nazwa

Nazwa pochodzi od polskiego określenia oznaczającego „twardość”[19]. Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia najstarszą nazwę miejscowości w obecnej polskiej formie „Twardawa” tłumacząc jej znaczenie „Harte Erde”, czyli po polsku „Twarda ziemia”[19].

Wieś wzmiankowana po raz pierwszy w łacińskim dokumencie z 1223 roku wydanym przez Wawrzyńca biskupa wrocławskiego gdzie zanotowana została w zlatynizowanej, staropolskiej formie „Tuardova”[20]. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku notuje wieś pod nazwą Twardawa we fragmencie: „Twardawa (1357 Twardawa)”[21]. Ze względu na swoje polskie pochodzenie w 1936 nazwa Twardawa została zmieniona przez nazistowską administrację III Rzeszy na nową, całkowicie niemiecką nazwę Hartenau[22].

12 listopada 1946 r. nadano miejscowości polską nazwę Twardawa[23].

Historia

Twardawa, lata 30. XX w.
Pomnik upamiętniający mieszkańców wsi, którzy zginęli podczas I wojny światowej
Twardawa, lata 20. XX w.

Osada Twardawa pierwszy raz wspomniana została w 1223 roku i liczyła około 400 mieszkańców, a jej herbem był „kamień młyński”. Kroniki wspominają, że działo się to za czasów księcia Władysława Opolskiego, który założył gród Głogówek. W 1305 r. po raz pierwszy wzmiankowany był w Twardawie kościół parafialny pw. św. Małgorzaty. W XV wieku wieś znalazła się w granicach księstwa głogówecko-prudnickiego[24]. Niewielka liczba informacji nie pozwala na pełne przedstawienie losów wioski. W dokumencie z 1513 r. występują Jan i Mikołaj Twardawa z Twardawy. Trudno powiedzieć czy rodzina ta przyjęła nazwisko od miejscowości, czy też nazwa wioski pochodzi od nazwiska. Ród ten związany był z Twardawą przez kilkaset lat. W czasach wojny polsko-szwedzkiej w okolicach Twardawy, na zamku w Głogówku, przebywał król Polski, Jan Kazimierz. Panem Twardawy w 1679 roku został hrabia von Relwer, a jego następcą w roku 1711 hrabia von Pikler[25]. Do 1742 wieś należała do powiatu sądowego głogóweckiego w Monarchii Habsburgów[26]. Po I wojnie śląskiej znalazła się w granicach Królestwa Prus i weszła w skład powiatu prudnickiego w prowincji Śląsk[27].

Twardawa wśród miejscowości ziemi prudnickiej na polskojęzycznej mapie z 1772

Na przestrzeni dziejów, Twardawy nie ominęły nieszczęścia i pożogi: w 1430 oraz 1603 roku miały miejsce groźne pożary, natomiast w 1893 roku spłonął folwark Marianków. Z kolei w latach 1803 i 1912 przez Twardawę przeszły największe powodzie[25].

Pieczęć Twardawy (1855)

Wieś posiadała swoją własną pieczęć, która przedstawiała w polu koło, a w otoku napis: TWARDAWA GEMEIN SIEG / NEYSTAETER CREIS (pol. Gmina Twardawa / Powiat Prudnicki)[28][29].

W okolicach Twardawy wydobywano torf[30]. W 1876 przez Twardawę przebiegł pierwszy tor kolejowy Linii 137, a w 1905 roku powstał budynek dworca, wraz z magazynem towarowym[25]. Obecnie stacja kolejowa w Twardawie posiada dwie linie torów, dwa perony, 3 bocznice kolejowe i plac przeładunkowy. Trwają prace nad remontem i stworzeniu w budynku dworca świetlicy wiejskiej.

Według spisu ludności z 1 grudnia 1910, na 868 mieszkańców Twardawy 135 posługiwało się językiem niemieckim, 622 językiem polskim, a 6 było dwujęzycznych[31]. W czasie I wojny światowej (1914–1918) w szeregach Armii Cesarstwa Niemieckiego na froncie poległo 24 żołnierzy pochodzących z Twardawy. Kolejnych 10 straciło życie podczas walk w latach 1918–1925, w tym hrabia dr. von Latzel, dowódca pułku kawalerii, właściciel ziemski majątku w Twardawie. Na pamiątkę tych wydarzeń mieszkańcy ufundowali pomnik poległych, który do dziś stoi przy cmentarzu[25].

W 1921 w zasięgu plebiscytu na Górnym Śląsku znalazła się tylko część powiatu prudnickiego. Twardawa znalazła się po stronie wschodniej, w obszarze objętym plebiscytem[32]. 362 uprawnionych do głosowania oddało swój głos na pozostanie w granicach państwa niemieckiego, natomiast 86 na przyłączenie tego regionu do Polski. W obszarze dworskim 112 osób głosowało za pozostaniem, a 2 osoby za przyłączeniem do Polski. Twardawa pozostała w Republice Weimarskiej. W 1933 w miejscowości żyło 1035 mieszkańców. 15 czerwca 1936 miejscowość została przemianowana na Hartaneu. Nazwa ta obowiązywała do 1946. W 1939 wioska liczyła 979 mieszkańców. W okresie II wojny światowej w Twardawie pracowali robotnicy przymusowi z Polski, m.in. z miejscowości: Grzechynia, Dąbrowa Górnicza, Ujków Stary, Pewelka, Chorzów, Sosnowiec, Wilkowiecko, Golejewo, Niesułowice, Sułkowice, Marciszów, Opatów, Wiśliczka, Broszkowice i Lgoczanka[33]. W tartaku w Twardawie utworzono podobóz Stalag VIII B/E255 obozu jenieckiego w Łambinowicach dla jeńców z imperium brytyjskiego[34].

Od marca do maja 1945 powiat prudnicki znajdował się pod kontrolą radzieckiej komendantury wojskowej. 11 maja 1945 polska administracja przejęła władzę cywilną w powiecie prudnickim[35]. Wówczas w Twardawie została osiedlona część polskich repatriantów z Kresów Wschodnich – z Kozówki koło Tarnopola na terenie obecnej Ukrainy[36]. Mieszkańcom Twardawy, posługującym się dialektem śląskim bądź znającym język polski, pozwolono pozostać we wsi po otrzymaniu polskiego obywatelstwa[37].

W 2010 Twardawa przystąpiła do Programu Odnowy Wsi Opolskiej[38].

Pałac

Pałac Twardawa, lata 30. XX w.
Pałac w Twardawie, rok 1926

Kolejna wzmianka o rodzinie Twardawa pochodzi z przełomu XVI i XVII w., kiedy to Justyna von Nowagk, wdowa po Rachwaldzie z Twardawy sądziła się z jego krewnym Jerzym Twardawą o majątki pod Raciborzem. Następnie przed 1652 r. Wacław senior von Pelka z Grudyni Wielkiej pojął za żonę Ludmiłę Twardawą z Twardawy, a w 1673 r. Jan Fryderyk von Dressler z Rudnika ożenił się z Katarzyną von Twardawa z Twardawy. Trudno dokładnie określić kiedy rodzina Twardawa przestała być właścicielem wioski i jakie były dalsze losy majątku. Ponieważ miejscowość przez długi czas pozostawała w posiadaniu jednej rodziny można przypuszczać, iż pierwsza budowla o charakterze rezydencji została w niej wzniesiona w XVI lub XVII w. jednak według miejscowej legendy, za sprawą paktu właściciela z diabłem, po ulewnym deszczu, zapadła się pod ziemię.

Istniejący do dziś pałac został najprawdopodobniej zbudowany w XIX w. w stylu klasycystycznym, w formie tzw. włoskiej willi. Budynek murowany z cegły, potynkowany, wzniesiony na planie zbliżonym do prostokąta, częściowo podpiwniczony, dwukondygnacyjny, nakryty dachami o niewielkim spadku. W elewacji frontowej niewielki ganek filarowy podtrzymujący balkon, w elewacji bocznej większy ganek, poprzedzony tarasem, wsparty na pilastrowanych filarach i kolumnach. Dominantą obiektu jest kwadratowa pięciokondygnacyjna wieża nakryta płaskim dachem. Elewacje zachowały ślady dawnych podziałów za pomocą lizen i wydatnych gzymsów.

Podczas prac remontowych przeprowadzanych w latach 70., pałac lekko zmienił swój dotychczasowy układ pomieszczeń oraz usunięto liczne detale architektoniczne.

Budynek otoczony ogrodzeniem można zobaczyć z zewnątrz. Przez wiele lat znajdowały się w nim biura PGR oraz przedszkole, obecnie obiekt nie jest użytkowany. Pałac pozostaje w niezłym stanie technicznym, za nim rozciąga się niewielki park krajobrazowy, a w pobliżu znajduje się kościół parafialny.

Kościół

Kościół w Twardawie

Początki kościoła i parafii sięgają średniowiecza. Najwcześniejsza wzmianka o kościele pod wezwaniem św. Małgorzaty, pochodzi z 1305 roku. W 1603 roku „pan na Twardawie” – Jerzy Twardawa, na miejsce drewnianego kościoła, który uległ spaleniu 19 lipca 1599 roku, wybudował nowy, murowany kościół w stylu romańskim. W 1619 roku „pan na Zwiastowicach” – Chrystofer Warkocz, ufundował główny ołtarz pod wezwaniem św. Krzyża.

W okresie reformacji w latach 1620–1629 parafia przejściowo była w rękach predykantów luterańskich. W 1629 roku parafia powróciła na łono Kościoła katolickiego, a pierwszym proboszczem katolickim był Ks. Andrzej Kromer. W tym okresie do parafii należą: Twardawa, Dobieszowice, Zwiastowice, Pokrzywnica i Komorno.

W 1710 roku jako drugą patronkę parafii obrano św. Jadwigę. W 1860 roku kościół rozbudowano poprzez dobudowę bocznych naw i wieży. Zachowało się kilka obrazów z XVI i XVII wieku. W 1910 roku odłączono od parafii Pokrzywnicą i Komorno. W latach 1976–1986 dach kościoła został pokryty blachą cynkową oraz zbudowano mur ogrodzeniowy z cegły klinkierowej dookoła kościoła. Dnia 25 X 1992 Ksiądz Biskup Ordynariusz Alfons Nossol dokonał konsekracji kościoła św. Anny w Dobieszowicach. 17 X 1999 ksiądz biskup Jan Bagiński dokonał poświęcenia domu parafialnego w Twardawie.

W latach 1990–2003 zostały wykonane nowe ławki, przeprowadzono generalny remont organ, odnowiono dach kościoła, wstawiono podwójne okna i granitowe parapety. Kościół został pomalowany i odnowiono tynki na zewnątrz, została zrobiona nowa radiofonizacja oraz przeprowadzono gruntowny remont kaplicy w Zwiastowicach.

Kapłani pochodzący z Twardawy: o. Alfred Patryk Kaiser, o. Innocenty Janoschek OSB.

Siostry zakonne pochodzące z Twardawy: s. Ilga Waloszek SFI, s. Orilda Waloszek SFI, s. Lucyna Sucha SFI, s. Łukasza Blaga CSSE, s. Henryka Kos SFI, s. Sabina Kos SFI.

Pocztówka z lat 30. Kościół w Twardawie
Księża pracujący w parafii św. Małgorzaty Dziewicy i Męczennicy
Tablica upamiętniająca jubileusz 400-lecia kościoła św. Małgorzaty
Andrzej Kromer1629 – 1633
Marcin Moskal1633 – 1664
Jerzy Pigulin1664 – 1679
Jan Mazur1679 – 1707
Jerzy Hadalin1707 – 1715
Natonii Apostel1715 – 1740
Jerzy Müntzer1740 – 1782
Józef Werner1782 – 1786
Georg Dameck1786 – 1838
Józef Pechurek1838 – 1839
Franz Plicko1839 – 1857
Franc Nickel1857 – 1891
Gustav Böhm1891 – 1926
Joseph Woehl1926 – 1954
Alojzy Gandawski1955 – 1975
Józef Janecki1975 – 1986
Eugeniusz Białas1986 – 2015
Bernard Kotula2015 – 2023
Jan Tomaszewski 2023 – 2024
Piotr Reimann 2024 –

Liczba mieszkańców wsi

Tablica z podwójną nazwą przed wjazdem do Twardawy od strony Prudnika

Sport

Herb Klubu Sportowego Twardawa
Herb KS Twardawa
Drużyna KS Twardawa 2021/2022

Ludowy Zespół Sportowy w Twardawie został założony 3 lutego 1949 roku. Głównym jego założycielem był Antoni Kowaś. W 1955 roku LZS Twardawa zdobył mistrzostwo w klasie „C” w podokręgu Prudnik i uzyskuje awans do klasy „B” na szczeblu okręgu opolskiego. Sezon piłkarski 1961/62 zakończył się triumfem zespołu w klasie „B”. Wtedy po raz pierwszy został wywalczony awans do klasy „A” na szczeblu okręgu opolskiego.

Kolejny awans do „A” klasy zawodnicy wywalczyli w sezonie 1964/65. W sezonie 1965/66 drużyna LZS Twardawa została przydzielona do grupy III. Oprócz drużyny seniorów klub posiadał także drużynę juniorów, która uczestniczyła w swojej kategorii wiekowej na tym samym szczeblu rozgrywek. Swój największy sukces LZS Twardawa osiągnął w sezonie 1970/71, kiedy to zdobył pierwsze miejsce i mistrzostwo klasy „A”, a co za tym idzie awans do klasy okręgowej.

W dekadzie lat siedemdziesiątych drużynę seniorów LZS Twardawa reprezentował m.in. pochodzący z Twardawy Alfred Bolcek, Reprezentant Polski U-23 oraz długoletni zawodnik Odry Opole. W drużynie seniorów występował już jako 15-letni chłopak. W 1972 roku trafił do drużyny Odry Opole, a w swojej karierze w ekstraklasie zdobył 25 goli.

Pod koniec lat 90.klub nie odniósł już praktycznie żadnych sukcesów i był to początek końca drużyny seniorów z Twardawy. Trampkarze kontynuowali swoją grę do roku 2002. Po tym sezonie klub z Twardawy został rozwiązany.

20 lipca 2012 odbyło się zebranie mające na celu reaktywowanie twardawskiej drużyny, już nie jako LZS, lecz pod nazwą KS Twardawa. W sezonie 2015/2016 KS Twardawa wywalczył sobie mistrzostwo klasy „B”.

Debiutancki sezon w klasie „A” KS Twardawa ukończył na drugim miejscu, a w kolejnym sezonie twardawianie zapewnili sobie po raz trzeci w historii awans do klasy okręgowej.

Do najważniejszych działaczy należał Joachim Olbrich, który był zawodnikiem klubu, a od 1958 roku pełnił funkcję prezesa oraz gospodarza boiska. W latach siedemdziesiątych był również członkiem wydziału Gier i Dyscypliny w Prudnickim Podokręgu Związku Piłki Nożnej.

Pod koniec lat 90. w klubie występował Błażej Korczyński – reprezentant kraju i selekcjoner kadry seniorskiej futsalu mężczyzn.

Od 2016 drużynę KS Twardawa reprezentuje m.in. Ryszard Remień, zawodnik takich drużyn jak: Odra Opole, Pogoń Szczecin czy Lech Poznań. Pełniąc funkcję gracza oraz trenera zapewnił drużynie awans do ligi okręgowej.

Zabytki

Mauzoleum rodziny Latzel

Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są[48]:

  • kościół par. pw. św. Małgorzaty, zabytkowy z 1603 r., przebudowany w 1860 r., wypisany z księgi rejestru
  • kaplica przydrożna, z XVIII w., wypisana z księgi rejestru
  • kapliczka, z XIX w., wypisana z księgi rejestru, nie istnieje
  • kapliczka przydrożna, z poł. XIX w., wypisana z księgi rejestru.

Zgodnie z gminną ewidencją zabytków w Twardawie chronione są ponadto[49]:

  • grobowiec-mauzoleum rodziny Latzel
  • kaplica cmentarna
  • dwór, ul. Spółdzielcza 16
  • zespół dworca kolejowego, ul. Dworcowa
    • dworzec kolejowy
    • magazyn
    • dom mieszkalny, ul. Dworcowa 26–26A
    • budynek gospodarczy, ul. Dworcowa 26–26A
    • dom mieszkalny, ul. Dworcowa 26B
  • dom, ul. Dworcowa 8
  • dom, ul. Dworcowa 14A
  • domy mieszkalne przy ul. Kozielskiej: nr 1, 5, 7, 17
  • domy mieszkalne przy ul. Spółdzielczej: nr 2, 2A, 10, 10A, 14, 16B, 16E
  • zespół folwarczny
    • obory w zespole folwarcznym, ul. Spółdzielcza 16A
    • oficyna, ob. dom mieszkalny, ul. Spółdzielcza 16A

Pomniki i obiekty upamiętniające

  • Pomnik poległych w I wojnie światowej – pomnik na rozwidleniu dróg przy cmentarzu w Twardawie powstały w latach 20. XX wieku jako upamiętnienie mieszkańców wsi, którzy polegli w I wojnie światowej. Na pomniku inskrypcja w języku niemieckim: „Den Im Weltkriegen 1914–1918 gefallenen Helden…”[50].
  • Głaz 800-lecia Twardawy – głaz upamiętniający 800-lecie istnienia Twardawy, odsłonięty w 2023[51].
  • Miniatura lokomotywy – miniatura parowozu TKh49 na skwerze przy przejeździe kolejowym w Twardawie. Zamontowana w 2023, upamiętnia kolejarskie tradycje wsi[52].

Gospodarka

W Twardawie siedzibę ma firma Mechanika Pojazdowa Nowak Zygfryd, zrzeszona w Cechu Rzemieślników i Przedsiębiorców w Prudniku[53].

Transport

Transport drogowy

DK40 w Twardawie

Przez Twardawę przebiega droga krajowa

W zarządzie Wydziału Drogownictwa Starostwa Powiatowego w Prudniku znajduje się droga powiatowa nr 1810O relacji Malkowice – Twardawa[54].

Twardawa posiada połączenia autobusowe z Głogówkiem, Głuchołazami, Kędzierzynem-Koźlem, Prudnikiem. We wsi znajduje się jeden przystanek autobusowy[55].

Transport kolejowy

Stacja kolejowa w Twardawie

Stacja kolejowa w Twardawie znajduje się przy ul. Dworcowej. Z Twardawy odjeżdżają pociągi Polregio, do Brzegu, Kędzierzyna-Koźla, Kłodzka, Nysy[56].

Linia kolejowa nr 137 relacji Katowice – Legnica, zwana magistralą podsudecką, została doprowadzona do Twardawy w 1876[57]. Połączyła ona uprzemysłowione miasta Przedgórza Sudeckiego z kopalniami Górnego Śląska[58]. Została zaliczona do linii pierwszorzędnych o najważniejszym znaczeniu państwowym[59].

Kultura

W Twardawie działa Niemieckie Koło Przyjaźni (Deutscher Freundeskreis) – oddział terenowy Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Niemców na Śląsku Opolskim[60].

Polityka

W szkole podstawowej w Twardawie swoją siedzibę ma Obwodowa Komisja Wyborcza, do której należą sołectwa Twardawa i Zwiastowice. W referendum w 2003 mieszkańcy obwodu opowiedzieli się za przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej[61].

W wyborach parlamentarnych do Sejmu w 2005 we wsi wygrała Mniejszość Niemiecka[62]. W 2007, 2011 i 2015 w Twardawie zwyciężyła Platforma Obywatelska[63][64][65]. W 2019 największą ilość głosów zdobyło Prawo i Sprawiedliwość[66]. W 2023 we wsi wygrała Koalicja Obywatelska[67].

W wyborach prezydenckich w 2005 mieszkańcy obwodu opowiedzieli się za Donaldem Tuskiem[68], w 2010 i 2015 za Bronisławem Komorowskim[69][70], a w 2020 i 2025 za Rafałem Trzaskowskim[71][72].

Turystyka

Oddział PTTK „Sudetów Wschodnich” w Prudniku ustanowił turystyczną Odznakę Krajoznawczą Ziemi Prudnickiej, którą zdobywa się poprzez zwiedzenie odpowiedniej liczby obiektów w miejscowościach położonych na ziemi prudnickiej, w tym w Twardawie[73].

Bezpieczeństwo

Remiza OSP Twardawa

W zakresie ochrony przeciwpożarowej oraz innych miejscowych zagrożeń w Twardawie działa jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej[74].

Miejscowość jest pod opieką dzielnicowego rejonu służbowego nr 11 Komendy Powiatowej Policji w Prudniku (Komisariat Policji w Głogówku)[75].

Teren wsi, jak i całej gminy Głogówek, położony jest w strefie nadgranicznej w związku z czym Straż Graniczna dysponuje, na tym obszarze, specjalnymi kompetencjami w zakresie bezpieczeństwa[76]. Gminę Głogówek obejmuje zasięgiem służbowym placówka Straży Granicznej w Opolu ze Śląskiego Oddziału SG[77].

Przypisy

  1. 1 2 GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2016-09-23].
  2. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1304 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  3. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 141902.
  4. 1 2 3 Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP)).
  5. 1 2 GUS. Rejestr TERYT.
  6. 1 2 Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 27 maja 2025, identyfikator PRNG: 58329.
  7. 1 2 Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 27 maja 2025, identyfikator PRNG: 77652.
  8. ↑ Grzegorz Kopij, Wyniki inwentaryzacji gniazd bociana białego Ciconia ciconia na Ziemi Prudnickiej w latach 2007–2009, „Przyroda Śląska Opolskiego”, 22, 2017, s. 14–17.
  9. ↑ Andrzej Dereń, Historia Powiatu Prudnickiego [online], powiatprudnicki.pl [dostęp 2025-09-26].
  10. 1 2 3 Powiat Prudnicki – Regionalna Infrastruktura Informacji Przestrzennej województwa opolskiego [online], mapy.opolskie.pl [dostęp 2026-02-21].
  11. ↑ Mapa interaktywna [online], emapy.com [dostęp 2020-08-20].
  12. ↑ Statuty Sołectw Gminy Głogówek [online], bip.glogowek.pl [dostęp 2026-02-24].
  13. ↑ obręb TWARDAWA [online], e-mapa.net [dostęp 2026-02-24].
  14. ↑ Krzysztof Badora. Mikroregiony fizycznogeograficzne Opolszczyzny. „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego”. Nr 37, s. 18–22, 2017. Opole. ISSN 1896-1460. OCLC 1051268260.
  15. ↑ Twardowski Las [online], sengs.e-science.pl [dostęp 2026-02-23].
  16. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – nazwy obiektów fizjograficznych – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 1 stycznia 2025, identyfikator PRNG: 99317
  17. ↑ Bank Danych o Lasach – Mapa [online], bdl.lasy.gov.pl [dostęp 2021-01-23].
  18. ↑ Klimat: Twardawa: Klimatogram, wykres temperatury, tabela klimatu – Climate-Data.org [online], pl.climate-data.org [dostęp 2020-06-08].
  19. 1 2 Heinrich Adamy, Die schlesischen Ortsnamen, ihre Entstehung und Bedeutung. Ein Bild aus der Vorzeit, wyd. 2, Breslau: Verlag von Priebatsch’s Buchhandlung, 1888, s. 75, OCLC 456751858 (niem.).
  20. ↑ Grünhagen 1866 ↓, s. 123.
  21. ↑ Triest 1865 ↓, s. 1077.
  22. ↑ Deutsche Verwaltungsgeschichte Schlesien, Kreis Neustadt in Oberschlesien [online], verwaltungsgeschichte.de [zarchiwizowane z adresu 2017-07-08].
  23. ↑ Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. Nr 142, poz. 262 (ISAP)).
  24. ↑ Maciej Woźny: Rycerstwo opolskie do połowy XV wieku. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2020, s. 40. ISBN 978-83-226-3887-3.
  25. 1 2 3 4 Kasza 2018 ↓, s. 282.
  26. ↑ Johann Wolfgang Wieland, Principatus Silesiae Oppoliensis exactissima Tabula geographica, sistens Circulus Oppoliensem Ober-Glogau Gros Strehliz, Cosel, Tost, Rosenberg, Falckenberg & Lubleniz, Norimbergae: ab Homannianis Heredibus. Cum Spec. S. Caes. Rque Mtis Privilegio, 1736.
  27. ↑ Andrzej Dereń, XVIII-wieczna rewolucja, „Tygodnik Prudnicki”, Antoni Weigt – redaktor naczelny, 18 (441), Prudnik: Spółka Wydawnicza „Aneks”, 6 kwietnia 1999, s. 17, ISSN 1231-904X.
  28. ↑ Aleksandra Starczewska-Wojnar, Odciśnięta pamięć wspólnoty: prawne i komunikatywne funkcje pieczęci gmin wiejskich na przykładzie zachodnich powiatów rejencji opolskiej w latach 1816-1933 = Sealed memory of the community: legal and communicative functions of rural seals based on the example of western districts of the Regierungsbezirk Oppeln in 1816-1933 = Abdrücke eines kollektiven Gedächtnisses: rechtliche und kommunikative Funktionen der Germeindesiegel am Beispiel der westlichen Landkreise der Regierung Oppeln in den Jahren 1816-1933, Archiwalne źródła tożsamości, Opole: Archiwum Państwowe w Opolu : Uniwersytet Opolski, 2020, s. 378, ISBN 978-83-956475-6-7 (pol.).
  29. ↑ Aleksandra Starczewska-Wojnar, 1045 Twardawa (Twardawa) II [online], Pieczęcie gminne na Śląsku, 19 sierpnia 2021 [dostęp 2024-01-11] (pol.).
  30. ↑ Norbert Słopecki, Rola prudnickiego ośrodka przemysłowego w rozwoju gospodarczym Śląska Opolskiego, „Studia Śląskie”, 6, Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”, 1963, s. 85, ISSN 0039-3355.
  31. ↑ Kazimierz Nabzdyk, Rezultaty wyborów w powiecie prudnickim na początku XX wieku – szkic demograficzny, „Ziemia Prudnicka”, Andrzej Dereń – redaktor naczelny, Prudnik: Spółka Wydawnicza „Aneks”, 2007, s. 75.
  32. ↑ Natomiast z pow. prudnickiego należą do terenu plebiscytowego tylko następujące gminy, które tutaj poniżej według polskich i niemieckich nazw imiennie podajemy, „Instrukcja dla Komitetów Parytetycznych”, 2, 1921, s. 24.
  33. ↑ „TWARDAWA” w bazie danych „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką” [online], straty.pl [dostęp 2025-09-11].
  34. ↑ Working Parties [online], lamsdorf.com [dostęp 2024-01-06] [zarchiwizowane z adresu 2020-10-29] (ang.).
  35. ↑ Andrzej Dereń, Polska Ziemia Prudnicka, „Tygodnik Prudnicki”, 19 (754), Prudnik: Spółka Wydawnicza „Aneks”, 11 maja 2005, s. 8, ISSN 1231-904X.
  36. ↑ Miejscowości osiedleń grupowych ludności wiejskiej pochodzącej z obszaru Polski w granicach do 1939 r. [online], brozbar.cieplowizja.pl [dostęp 2026-04-17].
  37. ↑ Rejestr osiedlonych powiatu prudnickiego [online], szukajwarchiwach.gov.pl [dostęp 2026-08-30].
  38. ↑ Twardawa, gm. Głogówek [online], Rozwój Wsi Opolskiej Program Odnowy Wsi, 23 listopada 2020 [dostęp 2023-05-30] (pol.).
  39. ↑ Erdbeschreibung der Preußischen Monarchie, Hemmerde & Schwetschke, 1793 [dostęp 2020-06-09] (niem.).
  40. ↑ Kreis Neustadt O.S. (1. Dezember 1871) [online], AGOFF [dostęp 2024-06-14] (niem.).
  41. ↑ Kreis Neustadt O.S. (1. Dezember 1885) [online], AGOFF [dostęp 2024-06-14] (niem.).
  42. ↑ Kreis Neustadt O.S. (1. Dezember 1905) [online], AGOFF [dostęp 2024-06-14] (niem.).
  43. ↑ Willkommen bei Gemeindeverzeichnis.de [online], www.gemeindeverzeichnis.de [dostęp 2020-06-09].
  44. 1 2 Deutsche Verwaltungsgeschichte Schlesien, Kreis Neustadt [online], treemagic.org [dostęp 2020-06-09] [zarchiwizowane z adresu 2019-05-31].
  45. ↑ Ludność wiejska. Wyniki badania struktury ludności wsi z dnia 15 X 1966, Opole: Wojewódzki Urząd Statystyczny w Opolu, 1969, s. 212.
  46. 1 2 3 4 Wieś Twardawa w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2020-06-09], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  47. ↑ Andrzej Dereń, Jak wyludniła się Twoja miejscowość: sprzedam wieś pod Prudnikiem, „Tygodnik Prudnicki”, 2 (1202), Prudnik: Spółka Wydawnicza „Aneks”, 8 stycznia 2014, s. 11, ISSN 1231-904X.
  48. ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo opolskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 marca 2026, s. 108.
  49. ↑ Studium 2016 ↓, s. 67.
  50. ↑ Pomnik w Twardawej upamiętniający mieszkańców poległych podczas I wojnie światowej [online], upamietnienia.e-wojewoda.pl [dostęp 2023-12-28].
  51. ↑ Wdzięczni za wczoraj patrzą w przyszłość, „Życie Głogówka”, Stanisław Stadnicki – redaktor naczelny, 9 (330), Głogówek: MGOK na zlecenie Urzędu Miejskiego, październik 2023, s. 11, ISSN 1425-9591.
  52. ↑ Stoi na stacji lokomotywa..., „Życie Głogówka”, Stanisław Stadnicki – redaktor naczelny, 8 (329), Głogówek: MGOK na zlecenie Urzędu Miejskiego, wrzesień 2023, s. 8, ISSN 1425-9591.
  53. ↑ Lista Rzemieślników [online], cechprudnik.eu [zarchiwizowane z adresu 2023-12-09].
  54. ↑ Wykaz dróg powiatu prudnickiego [online], powiatprudnicki.pl [dostęp 2024-09-26].
  55. ↑ Rozkład jazdy PKS na przystanku Twardawa 02, gm. Głogówek [online], e-podroznik.pl [dostęp 2023-08-18].
  56. ↑ Rozkład jazdy PKP na przystanku Twardawa [online], e-podroznik.pl [dostęp 2024-03-04].
  57. ↑ Kasza 2020 ↓, s. 104.
  58. ↑ O linii 137 – Magistrala Podsudecka [online], kolejpodsudecka.pl [dostęp 2024-03-04].
  59. ↑ Dz. U. z 2019 r. poz. 552 (ISAP)
  60. ↑ DFK Twardawa / Twardawa
  61. ↑ Serwis PKW – Referendum 2003. [dostęp 2025-05-26].
  62. ↑ Serwis PKW – Wybory 2005 (parlament). [dostęp 2025-05-26].
  63. ↑ Serwis PKW – Wybory 2007. [dostęp 2025-05-26].
  64. ↑ Serwis PKW – Wybory 2011. [dostęp 2025-05-26].
  65. ↑ Serwis PKW – Wybory 2015 (parlament). [dostęp 2025-05-26].
  66. ↑ Serwis PKW – Wybory 2019. [dostęp 2025-05-26].
  67. ↑ Serwis PKW – Wybory 2023. [dostęp 2025-05-26].
  68. ↑ Serwis PKW – Wybory 2005 (prezydent). [dostęp 2025-05-26].
  69. ↑ Serwis PKW – Wybory 2010. [dostęp 2025-05-26].
  70. ↑ Serwis PKW – Wybory 2015 (prezydent). [dostęp 2025-05-26].
  71. ↑ Serwis PKW – Wybory 2020. [dostęp 2025-05-26].
  72. ↑ Serwis PKW – Wybory 2025. [dostęp 2025-05-26].
  73. ↑ Regulamin Odznaki Krajoznawczej Ziemi Prudnickiej [online], prudnik.pttk.pl [dostęp 2024-01-01].
  74. ↑ Jednostki OSP oraz OSP KSRG – Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej w Prudniku [online], gov.pl [dostęp 2024-02-24] (pol.).
  75. ↑ Komisariat Policji w Głogówku [online], prudnik.policja.gov.pl [dostęp 2024-02-24] (pol.).
  76. ↑ Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 sierpnia 2005 r. w sprawie wykazu gmin i innych jednostek zasadniczego podziału terytorialnego państwa położonych w strefie nadgranicznej oraz tablicy określającej zasięg tej strefy (Dz. U. z 2005 r. Nr 188, poz. 1580 (ISAP)).
  77. ↑ PSG w Opolu [online], slaski.strazgraniczna.pl, 19 sierpnia 2012 [dostęp 2024-05-08].

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.