Mare Nostrum

Perandoria Romake në vitin 117, nën Trajanin, në kohën shtrirjes së saj më të madhe (5 miljonë km2.[1]). Legenda:
  Provinca senatoriale
  Provinca perandorake
  Mbretëri kliente

Mare nostrum (apo në latinishten klasike Nostrum Mare, shqip Deti Ynë) qe emri me të cilin romakët quanin Detin Mesdhe. Ishte gjithashtu i shpeshtë edhe përdorimi i termit Mare Internum, apo Internum Mare (shqip, Deti i Brendshëm). Në vitet pasuese të Risorgimentos, termini do të merej nga nacionalistët italianë, që e shihnin Italinë si shtetin pasues të Perandorisë Romake[2] dhe që në këtë mënyrë, si e tillë, duhet të rimerte kontrollin e ishte territoreve romake në Mesdhe.

Perëndorimi romak

Gjatë shekujve të ndryshëm (që nga periudha e Jul Çezarit deri në shekullin e V të e.s.) Mesdheu qe Mare Nostrum, një "liqen romak" i rrethuar nga territore të Perandorisë Romake. Ishte mënyra kryesore e transporit që lidhte zotërimet e ndryshme romake.

Harta e limaneve dhe flotave kryesore romake nga Augusti deri te Severi

Në Romën e Lashtë, pas pushtimit të Siçilisë, të Sardenjës dhe të Korsikës gjatë Luftërave Punike, të zhvilluara kundër Kartagjenës, termini Mare nostrum do të përdorej për t’iu referuar vetëm Detit Tirren.

Nga viti 30 p.e.s., dominimi romak shtrihej nga Gadishulli Iberik deri në Egjipt, dhe shprehja Mare nostrum filloi të përdorej për t’iu referuar gjithë Mesdheut.[3] Për treguar këtë det, përdoreshin edhe disa emra të tjerë, si Mare Internum ("Deti i Brendshëm").[4]

Dominimi romak garantohej nga marina e fuqishme romake (në latinisht classis, tekstualisht flota), që përfshinte të gjitha forcat detare të Shtetit Romak. Flota e Perandorisë Romake kishte dy baza të rëndësishme, ashtu si kategori të tjera më të vogla. Dy flotat kryesore që kontrollonin Mare Nostrum qenë:

  • Classis Misenensis. E krijuar në vitin 27p.e.s.. Baza e saj ndodhej në Miseno për të kontrolluar Mesdheun Perëndimor.
  • Classis Ravennatis. Me bazë në Ravena, që nga viti 27 p.e.s.. Përdorej për të kontrolluar pjesën lindore të Detit Mesdhe. Në vitin 330 flotat do të zhvendoseshin në Kostandinopojë.
Reliev mermeri që paraqet Betejën e Aktiumit në v. 31 p.e.s., fillimi i shek. I të e.s.

Në fakt gjatë Periudhës Perandorake Mesdheu qe një "liqen" paqësor për shkak të mungesës së një rivali detar të Romës dhe Marina Romake u reduktua në detyra patrulluese dhe transportuese.[5]

Si rrjedhojë, tregtia lulëzoi përgjatë Mare Nostrum. Rruga më e përdorur e transportit nga grekët, e plotësuar nga rrugët e famshme greke, ishte Mesdheu, që u kthye në arterien kryesore të trafikut tregtar, me një begati në zonën mesdhetare që nuk ishte arritur ndonjëherë më parë. Një pjesë e tregtisë romake me anije ishte e drejtuar për në Indi (duke arritur deri në Kinën e largët).

Rrugë detare të Mare Nostrum

Model në miniaturë i një trirreme romake.

Arkeologjia nënujore dhe dorëshkrimet e lashta të lashtësisë klasike paraqesin dëshmi të flotave të mëdha tregtare romake. Mbetjet më të rëndësishme të kësaj tregtie janë infrastruktura, si portet, ujëthyesit, magazinat dhe faret e ruajtura në Civitavecchia, Ostia, Portus, Leptis Magna, Caesarea Palaestina dhe enklava të tjera portuale. Në vetë Romën, Monte Testaccio është një tribut i përmasave të kësaj tregtie. Teknologjia në Romën e lashtë i përmirësoi anijet romake (kundrejtë atyre fenikase dhe greke) me veshjen me plumb të strukturave si mbrojtje. Romakët përdorën anije me vela me trup të rrumbullakët. Mbrojtja e vazhdueshme «policore» e Mesdheut gjatë shekujve të ndryshëm që një nga faktorët kryesorë të suksesit të tregtisë romake, duke parë se rrugët romake qenë ndërtuar më shumë për këmbët ose thundrat e kuajve sesa për rrotat dhe nuk mund ta mbështesnin transportin tregtar të mallrave në largësi të mëdha. Anijet Romake të përdorura do të ishin pre të lehta për piratët nëse nuk do të kishte qenë për flotat e galerave liburne dhe trirremat e Marinës Romake.

Lëndët e para, si gruri dhe materialet ndërtimore tregtoheshin vetëm nëpërmjet rrugëve detare, meqë kostoja e transportit nëpërmjet detit ishte 60 herë më e ulët sesa nëpërmjet tokës. Ushqimet dhe prodhimet bazë si drithërat për të bërë bukë dhe rrotulla papirusi për të bërë libra importoheshin nga Egjipti Ptolemik dhe nga Libia dhe Numidia në Itali në mënyrë të vazhdueshme përgjatë të gjithë shekujve të Perandorisë Romake.

Përdorimi modern

Përdorimi nga nacionalistët italianë

Bashkimi i Italisë në vitin 1861 solli me vete bindjen se Italia, politikisht dhe strategjikisht, meritonte një perandori të vetën përtejdetit, pranë atyre të fuqive të tjera evropiane, duke futur për herë të parë një koncept të rinovuar dhe modern të Mare nostrum.[6]

Nacionalizmi italian gjatë "Garës për Afrikën" të viteve 1880, luftoi për krijimin e kolonive italiane.

Edhe nëse bregdeti tripolin nuk do të ishte veçse një tokë shkretëtirore, edhe nëse nuk do të mund të dërgonim as vetëm një nga qytetarët tanë, as të vendosnim një empor të vetëm tregtar, ne duhet ta marim në zotërim për mos t’u mbytur në mare nostrum.

— Emilio Lupi.[2]

Përdorimi në periudhën fashiste

Harta e Mare Nostrum Italian në 1942: me të gjelbër territoret e kontrolluara nga marina italiane, me të kuqe territoret e kontrolluara në aleatët në verën e 1942-it

Termini do të përdorej nga Benito Musolini dhe ngaa propaganda fashiste, në mënyrë të ngjashme me Lebensraum nazist. Sipas Duçes, që në vitin 1922, nëse kombi do të ishte qeverisur mirë «duke e adresuar drejtë fateve të tij të lavdishme », «duke i projektuar italianët si një forcë unike drejtë detyrave botërore», duke e bërë Mesdheun një «liqen italian», do të ishte përuruar një periudhë madhështore e historisë italiane.[7][8][9] Edhe në prill të vitit 1926, në një fjalim në Tripoli, shprehu idenë e një mare nostrum, me një thalasokraci italiane në Mesdhe.

Mussolini ëndërronte të rikthente fuqinë e Perandorisë së Lashtë Romake në periudhën moderne dhe e konsideronte Italinë fuqinë kryesore mesdhetare pas Luftës së Parë Botërore.[10] Prandaj deklaroi se "shekulli XX është shekulli i fuqisë italiane" dhe u përpoq ta bënte marinën italiane midis më të fuqishmëve në botë për të mundur të kontrollonte Detin Meshe.[11]

Projekti musolinian i një perandorie të madhe italiane – pas fitores pasuese të Aksit – do të përfshinte Egjiptin, Sudanin, Xhibutin dhe Kenien Lindore. Kjo perandori e madhe (me kufij të gjelbër) duhet të ishte vazhdimsia në Afrikë e Italisë së Madhe (kufijtë me portokalli)

Kur Italia hyri në Luftën e Dytë Botërore (më 10 qershor 1940) tashmë ishte një fuqi e madh mesdhetare, që kontrollonte brigjet e veriut dhe të jugut të basenit qendror mesdhetar. Rënia e Francës (1940) do të largonte kërcënimin kryesor në perëndim, ndërsa pushtimi italian i Shqipërisë (1939) dhe pushtimi pasues i Greqisë dhe një pjese të Egjiptit, do të ndërmereshin për të kërkuar ta shtrinte kontrollin e Aksit në lindje. Në të vërtetë, shteti që e mbizotëronte Mesdheun në vitin 1940 ishte Mbretëria e Bashkuar, që kontrollonte Ngushticën e Gjibraltarit dhe Kanalin e Suezit, përveç zotërimit të bazave të fuqishme detare të Gjibraltarit, Maltës, Aleksandrisë së Egjiptit dhe Qipros.

Mussolini ëndërronte të krijonte një Itali të Madhe në "Mare nostrum" të tij dhe përgjatë Luftës së Dytë Botërore bashkë me hierarkë të tjerë projektoi – në rast se do të bëhej një konferencë paqeje pas fitores së Boshtit[12] - një zmadhim i Perandorisë Italiane, që do të shtrihej nga brigjet mesdhetare të Egjiptit në brigjet e Oqeanit Indian të Somalisë dhe Kenies Lindore. Ky projekt bazohej në bashkimin e dy seksioneve të Perandorisë Italiane të vitit 1939 (Libia italiane dhe Afrikën Lindore Italiane) nëpërmjet pushtimit të Egjiptit dhe të Sudanit.[13] Asaj do ti shtohej Somalia Britanike (e pushtimi përkohësisht në verën e vitit 1940), Xhibuti dhe pjesa lindore e Kenias Britanike.[14] Projekti parashikonte një kolonizim të madh italianësh (mbi një milionë për tu vendosur kryesisht në Etiopi dhe Eritre dhe rreth gjysmë milioni në Libi,[15] dhe kontrollin e Kanalit të Suezit.[16]

Pas pushtimit italo-gjerman të Greqisë dhe Jugosllavisë në prill 1941, Duce filloi të përdorte shprehjen (fillimisht në një fjalim kremtues në Athinë) Mare Nostrum Italiano, duke iu referuar Mesdheut. Në nëntor 1942 u pushtua Tunizia, që iu shtua administrativisht "Quarta Sponda" të Italisë së Madhe, deri në humbjen e saj në maj 1943.[17] Ky objektiv, gjithësesi, u kundërshtua gjatë gjithë fushatës nga marinat aleate dhe nga lëvizjet e rezistencës së ushtrive aleate në tokë, deri në rrëzimin përfundimtar të Boshtit dhe kapitullimin italian të 8 shtatorit 1943.

Zonat e Mesdheut të kontrolluara nga Italia

Italia kontrollonte (drejtpërdrejtë ose indirekt) brigjet e shteteve dhe territoreve vijuese mesdhetare kur Benito Musolini fliste për një Mare Nostrum Italiano në fjalimet e tij të mbajtura midis viteve 1941 dhe 1943:

Përdorimi në periudhën bashkëkohore

Mare Nostrum është titulli i një romani best-seller nga shkrimtari spanjoll Vicente Blasco Ibáñez, i botuar në vitin 1918. Bazuar te ai në vitin 1948 do të dilte një film.

Termi Mare Nostrum do të zgjidhej si tema e Konferencës Përuruese të Shoqërisë së të Drejtës dhe Kulturës së Mesdheut, e zhvilluar në qershor 2012 në Fakultetin e Ligjit të Universitetit të Studimeve të Kaljarit, në Sardenjë.[18] Në këtë përdorim bashkëkohor, termi u përdor për të treguar larminë e kulturave mesdhetare, me vëmendje të veçantë në shkëmbimet dhe bashkëpunimin midis kombeve të Mesdheut.[18] Albumi Mare nostrum i hartuar nga Paolo Fresu, Richard Galliano, Jan Lundgren dhe Ivan Segreto në vitin 2007, është një referim ndaj termit të famshëm.[19]

Në periudhë më të afërt me këtë shprehje është emërtuar operancioni i rëndësishëm i shpëtimit në det i emigrantëve në vijim të mbytjes së anijes në Lampeduza më 3 tetor 2013.

Shiko gjithashtu

Citime fundore

  1. ↑ Rein Taagepera (1979). "Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D." Social Science History (në anglisht). 3 (3/4). Duke University Press: 125. doi:10.2307/1170959. Marrë më 29 tetor 2017.
  2. 1 2 Cedric James Lowe; Frank Marzari (2002). Italian Foreign Policy 1870–1940 (në anglisht). Routledge. fq. 34. ISBN 978-0-415-27372-5.
  3. ↑ Olga Tellegen-Couperus (1993). Short History of Roman Law (në anglisht). Routledge. fq. 32. ISBN 0-415-07251-4.
  4. ↑ Online Etymology Dictionary. "Mediterranean".
  5. ↑ "Mapa de la Flota Romana". Rgzm.de (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 5 nëntor 2020.
  6. ↑ Raymond F. Betts (1975). The False Dawn: European Imperialism in the Nineteenth Century (në anglisht). University of Minnesota Press. fq. 12.
  7. ↑ Benito Musolini (1937). "Discorso della Sciesa di Milano 4 ottobre 1922". Le direttive del duce (në italisht). Orano. fq. 37.
  8. ↑ Davide Rodogno (2003). Il nuovo ordine mediterraneo (në anglisht). Torino: Bollati Boringhieri. fq. 72–73.
  9. ↑ Lamb, Richard (1999). Mussolini as Diplomat: Il Duce’s Italy on the World (në anglisht). Fromm International. ISBN 978-088064244-6.
  10. ↑ Anthony Rhodes (1976). Propaganda: The Art of Persuasion: World War II (në anglisht). Nju Jork: Chelsea House Publishers. fq. 70.
  11. ↑ Fleming, Thomas (2001). The New Dealers' War (në anglisht). Perseus Books.
  12. ↑ Maravigna, Pietro (1949). Come abbiamo perduto la guerra in Africa: Le nostre prime colonie in Africa. Eroi e pioneri. Il lavoro italiano e lo sviluppo economico delle colonie. – Italia mater gentium. – Le forze armate e la difesa delle colonie. – Le guerre italo-turca e italo-etiopica. –Il conflitto mondiale e le operazioni in Africa Orientale e in Libia. L’epilogo runisino. – Testimonianze e ricordi. Il diritto dell’Italia alle sue colonie (në italisht). Tosi. fq. 127.
  13. ↑ Rovighi, Alberto (1988). Le Operazioni in Africa Orientale (në italisht). Stato maggiore dell’Esercitto, Ufficio storico. fq. 83.
  14. ↑ Antonicelli, Franco (1961). Domenico Zucàro (red.). Trent'anni di storia italiana 1915 – 1945: Dall’antifascismo alla resistenza – Lezioni con testimonianze (në anglisht). Lelio Basso, Paolo Alatri. Giulio Einaudi Editore. fq. 107.
  15. ↑ "Kolonizimi demografik" sistematik inkurajohej nga qeveria e Musolinit. Një projekt i nisur nga guvernatori i Libisë, Italo Balbo, solli fillimisht 20,000 kolonë—ventimilli—në Libi në një konvoj të vetëm në tetor 1938....Planet parashikonin një koloni italiane prej 500,000 kolonësh nga vitet 1960 Hellen Chapin Metz (1987). Libya: A Country Study (në anglisht). Washington: GPO for the Library of Congress.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Vendodhja e shtëpisë botuese (lidhja)
  16. ↑ Maravigna, Pietro (1949). Come abbiamo perduto la guerra in Africa: Le nostre prime colonie in Africa. Eroi e pioneri. Il lavoro italiano e lo sviluppo economico delle colonie. – Italia mater gentium. – Le forze armate e la difesa delle colonie. – Le guerre italo-turca e italo-etiopica. –Il conflitto mondiale e le operazioni in Africa Orientale e in Libia. L’epilogo runisino. – Testimonianze e ricordi. Il diritto dell’Italia alle sue colonie (në italisht). Tosi. fq. 183.
  17. ↑ Maravigna, Pietro (1949). Come abbiamo perduto la guerra in Africa: Le nostre prime colonie in Africa. Eroi e pioneri. Il lavoro italiano e lo sviluppo economico delle colonie. – Italia mater gentium. – Le forze armate e la difesa delle colonie. – Le guerre italo-turca e italo-etiopica. –Il conflitto mondiale e le operazioni in Africa Orientale e in Libia. L’epilogo runisino. – Testimonianze e ricordi. Il diritto dell’Italia alle sue colonie (në italisht). Tosi. fq. 214.
  18. 1 2 "Society for Mediterranean Law and Culture" (në anglisht). International Law Prof Blog.
  19. ↑ Paolo Fresu (2022). "Discografia selezionata per progetto" (PDF). Uebsajti zyrtar (në anglisht dhe italisht).

Bibliografia

Burime të lashta

Burime historiografike moderne

Ky artikull është botuar nga Wikipedia. Teksti licencohet sipar Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0. Mbi kartelat media mund të ketë kushte shtesë.