Forumet Romake

Maket i Forumit Romak të Konimbrigës, Portugali

Një forum (forma shumës në latinisht: fora)^[1] ishte një shesh publik në një municipium, ose ndonjë civitas tw[Roma e Lashtë|Romës së Lashtë]] rezervuar kryesisht për shitjen e mallrave; do me thënë, një treg, bashkë me ndërtesat e përdorura për dyqane dhe stoat e përdorura si kioska të hapura. Por fora të tilla funksiononin së dyti për qëllime të shumta, duke përfshirë si vendtakime publike për diskutime. Shumë fora ndërtoheshin në vende të largëta përgjatë një rruge nga magjistrati përgjegjës për rrugën, rast në të cilin forumi ishte vendbanimi i vetëm në sit, që kishte dhe emrin e vet, siç ishte Forum Popili ose Forum Livi.^[2]

Funksionet

Përveç funksionit të tij standard si një vendtregtimi, një forum ishte një vend grumbullimi i një dëmethënieje të madhe shoqërore dhe shpesh skena e veprimtarive të ndryshme, duke përfshirë diskutime dhe debate politike, vendtakim, tubime, et cetera. Në atë rast, ai plotësonte funksionin e një Definimi i conciliabulum tek WikiFjalori.

Çdo bashki (municipium) kishte një forum. Fora ishin të parat e çdo civitas të sinoecizuar, qoftë latine, italike, etruske, greke, kelte, ose të tjera. Formumet e para ishin të vendosura midis fshatrave të pavarur në atë kohë, të njohur vetëm nëpërmjet arkeologjisë. Pas krijimit të Republikës Romake, forumi më i njohur i Botës Romake — Forumi Romak në vetë Romën —shërbeu si një model i një ndërtimi të ri. Nga Periudha e Vonë Republikane, zgjerimet dhe rimodelimet e forumeve të qytetit kishin frymëzuar Pompe Magnin për të krijuar Teatrin e Pompeut në vitin 55 p.e.s.. Teatri i tij përfshinte një forum masiv mbrapa harkadës së teatrit, të njohur si Porticus Pompeii. Struktura ishte pararendësja e forumit të Jul Çezarit dhe të tjerëve që pasuan.

Forume të tjera të rëndësishme gjenden në Itali. Megjithatë, ata nuk duhet të ngatërrohen me piazza të qyteteve moderne italiane, të cilat mund të jenë krijuar nga një numër llojesh të ndryshme qendrash të ndryshme qytetare, ose me shumë gjasa ishte një lloj më vete. Ndërsa të ngjashme në përdorim dhe funksionim me forumet, shumica u krijuan në Mesjetë dhe shpesh nuk janë pjesë gjurmës origjinale të qytetit.

Forumet ishin një pjesë e rregullt e çdo province romake gjatë Republikës dhe Perandorisë, me shembuj arkeologjikë në:

Forumi i Plovdivit, Bullgari
Forumi i Filipit, Greqi
Forumi i Selanikut, Greqi
Forumi i Bejrutit, Liban
Forumi dhe Forumi Provincial i Mérida, Spanjë
Forumi Kolonial dhe Forumi Provincial i Tarragonës, Spanjë.

Në qytetet e reja romake forumi zakonisht vendosej në, ose pranë, kryqëzimit të rrugëve kryesore veri–jug dhe lindje–perëndim (cardo dhe decumanus). Të gjithë forumet do të kishin një tempull të Jupiterit në skajin verior dhe gjithashtu do të përmbanin tempuj të tjerë, ashtu si dhe bazilikën; një tabelë të peshave dhe masave, kështu që klientët në treg mund të siguroheshin se nuk u ishte dhënë një masë më e vogël se standardi; dhe shpesh do të kishin banjo në afërsi. Në kohën e zgjedhjeve, kandidatët do të përdornin shkallët e tempujve në forum për të mbajtur fjalimet e tyre dhe do të prisnin cliens të tyre të vinin për ti mbështetur ata.

Forumi i Xherashit, në Jordani. Kolonat shënojnë vendin e një stoaje, ose shëtitoreje të mbuluar, ku kioskat e hapura të shitësve mund të vendoseshin në mot të keq. Vëreni formën gjysmë-rrethore dhe gjurmët e një podiumi qëndror, të ngjashëm në funksion me një teatër.

Strukturat tipike

Bazilika
Macellum
Thermae
Tempullin Romak
Harkun e Triumfit
Kolonën e Fitores

Hapsirat ekuivalente në kulturat e tjera

Agora
Qendra Qytetare
Forumi i internetit
Piazza
Plateia
Plaza
Sheshi

Rindërtim grafik i forumit romak të Milanos (*Mediolanum*).

Toponime të rrjedhura

Termi hyn për më tepër në toponime të shumta, duke treguar qendrën politike dhe administrative të një territori pa një qendër të banuar të mëparshme. Gati gjithmonë fiton me shpejtësi karakteristika të vërteta urbane.

Shembuj qytetesh të lindura në këtë mënyrë janë:

Forum Aemilii (zona arkeologjike e Flumerit përgjatë Via Appia, në caput viae të Via Aemilia in Hirpinis)
Forum Appii (Borgo Faiti, njësi bashkiake e bashkisë së Latinës)
Forum Aurelii (Montalto di Castro)
Forum Cassii (Kishëza e Santa Maria di Forcassi, pranë Vetrallas)
Forum Clodii (Kisha e Santi Marco, Marciano e Liberato, pranë Canale Monterano)
Forum Clodii (Garfagnana)^[3]
Forum Cornelii (Imola)
Forum Decii (Bacugno, njësi bashkiake e Posta (RI)
Forum Flaminii (San Giovanni Profiamma, njësi e Foligno-s)
Forum Fulvii (Villa del Foro, pranë Alessandria)
Forum Gallorum (Castelfranco Emilia)
Forum Iulii (Cividale del Friuli)
Forum Iulii ([[Fréjus, Francë)
Forum Lepidi (Reggio Emilia)
Forum Livii (Forlì)
Forum Novum (Vescovio, pranë Torri in Sabina)
Forum Novum (Fornò, pranë Forlì-t)
Forum Novum (Fornovo, Parma)
Forum Novum (Fornonuovo, midis Padulit dhe Sant'Arcangelo Trimonte)
Forum Popilii (Forlimpopoli)
Forum Sempronii (Fossombrone)
Forum Traiani (Fordongianus)
Forum Vibii (Cavour)

Shiko gjithashtu

Amfiteatri
Planifikimi urban
Sheshi
Akropoli
Polisi
Çarshia
Çardaku
Bezisteni
Tregtia romake me Indinë
Marrdhëniet Indiano-Romake
Marrdhëniet Sino-Romake
Jus
Ager publicus
Civitas
Civitas libera
Civitas foederata
Civitas sine suffragio
Civitas stipendaria
Municipium
Aerarium
Agger
Amfiteatri i Durrësit
Amfiteatri Romak
Konsulli Romak
Anijet Romake
Arkitektura Romake
Arkitektura e Teatrove Romake
Besimet e lashta mesdhetare
Bujqësia në Romën e lashtë
Burgus
Cannaba
Castellum
Castra
Vigiles
Magjistratët romakë
Magjistratët e Perandorisë Romake
Cirku Romak
Panteoni, Romë
Cursus honorum
Çitadela
Dashuria Greke
Ekonomia Romake
Equites
Ergastulum
Festivalet Romake
Gens
Gjeografia e Strabonit
Harku i Triumfit
Horacët dhe Kuriacët
Horreum
Insula (ndërtesë)
Insula (hapsirë urbane)
Kalendari Romak
Kolona e Fitores
Kolonia Romake
Koloseumi
Kolumbarium
Kopshtet romake
Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
Kultura e Romës së lashtë
Lapis manalis
Larja në Romën e Lashtë
Latifundium
Latinët e Lashtë
Latium
Legjioni romak
Lidhja Latine
Limes Britannicus
Llaçi romak
Luftërat Romako-Latine
Lupanari
Mansio
Mare Nostrum
Marina Romake
Miliarium
Miliarium Aureum
Misteret greko-romake
Mjekësia Romake
Mundus Cereris
Muret mbrojtëse romake
Muri i Antoninit
Njësitë matëse romake
Optimates dhe populares
Pagus
Pallatet perandorake të Romës
Patricët romakë
Plaçkitja Visigote e Romës
Plebejtë
Pomerium
Roma quadrata
Romanitas
Romanizimi (kulturor)
Rrugët romake
Selitë perandorake romake
Shtatë Kodrat e Romës
Shtetësia Romake
Shtëpia Romake
Skulptura Romake
Spektaklet Romake
Statio
Tabula Peutingeriane
Tempulli Romak
Teknologjia në Romën e lashtë
Thermae
Traditat romake të emërtimit
Triumfi Romak
Ujësjellësi Romak
Umbilicus urbis Romae
Ura e Trajanit
Ura romake
Urbanistika Romake
Urbs
Ushtria Romake
Valetudinarium
Vallum
Vicus
Vila Romake
Vivarium
Zgjedhjet në Republikë Romake
Zjarrfikja në Romën e Lashtë
Shtëpia e fortifikuar
Shtëpia kullë
Kulla kështjellë
Kulla fortifikuese
Rrethoja Bizantine e Durrësit
Kopshtet e lashta greke

Citime fundore

↑ Nga proto-indo-evropianishtja *dʰëorom, 'rrethim, oborr', d.m.th. "diçka e mbyllur nga një derë"; simotër me anglishten door sllavishten e vjetër kishtare дворъ dvorŭ, 'oborr, avlli'.
↑ Abbott, Frank Frost; Johnson, Allan Chester (1926). Municipal Administration in the Roman Empire (në anglisht). Prinston: Princeton University Press. fq. 12.
↑ Scheda del database europeo Archaeologis.

Bibliografia

Burime të lashta

Lua error te Moduli:Citation/CS1 te rreshti 1763: attempt to index field '?' (a nil value). Versioni anglisht këtu Arkivuar 20 nëntor 2015 tek Wayback Machine.
Publius Elius Aristides (1986). Charles Allison Behr (red.). The Complete Works (në anglisht). Vëll. I: Orationes I-XVI, With an Appendix Containing the Fragments and Inscriptions. Brill Archive. ISBN 978-90-04-07844-4.
Mark Tulius Ciceroni (1998). Niall Rudd; Jonathan Powell (red.). The Republic and The Laws (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-283236-8.
Mark Tulius Ciceroni (1855). George Long (red.). M. Tullii Ciceronis Orationes: With A Commentary (në anglisht). Vëll. II. George Bell, Whitaker and co.
Mark Tulius Ciceroni (1928). Walter Miller (red.). De officiis (në anglisht). William Heinemann ltd.
Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
Eutropi, Breviarium historiae romanae (teksti latin), I-X.
Mark Porcius Katoni; Mark TerencVarroni; Lucius Junius Moderat Kolumela; Rutilius Taur Emilian Paladi (1864). Les Agronomes latins: Caton, Varron Columelle, Palladius (në frëngjisht). Përkthyer nga Charles-Franc[ois Saboureux de La Bonneterie. Firmin Didot Fréres – nëpërmjet Gallica.
Tit Livi (1834). George Baker (red.). The History of Rome (Ab Urbe Condita) (në anglisht). Vëll. I. Jones & Co. – nëpërmjet Google Books.
Tit Livi (1835). George Baker (red.). Ab Urbe Condita (në anglisht). Vëll. II. Jones & Co. – nëpërmjet Google Books.
Plini i Vjetri (1906). Karl Friedrich Theodor Mayhoff (red.). Naturalis Historia (në anglisht). Teubner.
Plini i Riu (1890). The Letters of the Younger Pliny (në anglisht). Përkthyer nga John Delaware Lewis. Londër, Angli: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.
Plutarku (1878). John Langhorne; William Langhorne (red.). Plutarch’s Lives Translated from the Original Greek (në anglisht). Vëll. 1. Harper & Brothers.
Mark Vitruvius Polioni (1914). Morris Hicky Morgan; Herbert Langford Warren (red.). The Ten Books on Architecture (në anglisht). Harvard University Press.
Lucius Ane Seneka (1998). Umberto Boella (red.). Lettere a Lucilio (në italisht). Unione Tipografico-Editrice Torinese. ISBN 88-02-02664-5.
Lucius Ane Seneka (1910). Archibald Geikie (red.). Phycical Science in the Time of Nero: Being a Translation of the Quaestiones Naturales of Seneca (në anglisht). Përkthyer nga John Clarke. Macmillan and Co.
Straboni (1917–1932). The Geography (në anglisht). Përkthyer nga H. L. Jones. Harvard University Press.
Publius Kornelius Taciti (1942). Moses Hadas (red.). The Complete Works of Tacitus: The Annals – The Hisstory – The Life of Cnaeus Julius Agricola – Germany and Its Tribes – A Dialogue on Oratory (në anglisht). Përkthyer nga Alfred John Church; William Jackson Brodribb. Random House. ISBN 978-039430953-8. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)

Burime historiografike moderne

Abbott, Frank Frost; Johnson, Allan Chester (1926). Municipal Administration in the Roman Empire (në anglisht). Prinston: Princeton University Press.
Jean-Pierre Adam, L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche Editore: Longanesi, 2003.
Gregory S. Aldrete (2007). Floods of the Tiber in Ancient Rome (në anglisht). Johns Hopkins University Press. ISBN 978-080188405-4. OCLC 150170340.
Maria Antonietta Lozzi Bonaventura (2009). Roma antica. Viaggio nel tempo alla scoperta della location eterna (në italisht). Subiaco: Guide ITER. ISBN 978-88-8177-143-1.
Brizzi, Giovanni (1997). Storia di Roma. 1. Dalle origini ad Azio (në italisht). Bolonja: Pàtron.
J. B. Bury (1889). History of the Later Roman Empire (në anglisht). Vëll. 1. Londër: Macmillan.
Andrea Carandini (2004). "Palatino, Velia e Sacra via: paesaggi urbani attraverso il tempo". Workshop di Archeologia Classica (në italisht). Quaderni.
Andrea Carandini, La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà, Torino, 1998.
Andrea Carandini. "Sulle orme di Schliemann a Roma: alle origini della Città e dello Stato". Archeologia viva, rivista bimestrale (në italisht).
Andrea Carandini, red. (2012). Atlante di Roma antica (në italisht). Milano: Mondadori Electa. ISBN 978-88-370-8510-0.
Andrea Carandini (2014). La Roma di Augusto in 100 monumenti (në italisht). Novara: Utet. ISBN 978-88-511-2093-1.
Claridge, Amanda (1998). Rome: An Oxford Archaeological Guide (në anglisht). Oksford: Oxford University Press. ISBN 0-19-288003-9.
Coarelli, Filippo (1984). Guida archeologica di Roma (në italisht). Arnoldo Mondadori Editore.
Coarelli, Filippo (2007). I santuari, il fiume, gli empori. Storia Einaudi dei Greci e dei Romani (në italisht). Vëll. 13. Milano: Einaudi Editore.
Conant, Jonathan (2012). Staying Roman: Conquest and Identity in Africa and the Mediterranean, 439–700 (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-113904810-1.
Mauro Cristofani, red. (1990). La grande Roma dei Tarquini (në italisht). Roma: L'Erma di Bretschneider. ISBN 88-7062-684-9.
Dillon, Matthew; Garland, Lynda (2005). Ancient Rome: From the Early Republic to the Assassination of Julius Caesar (në anglisht). Routledge. ISBN 978-041522458-1.
Duncan-Jones, Richard (1974). The Economy of the Roman Empire (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 0-521-20165-9.
Andrew Erskine, red. (2012). A Companion to Ancient History (në anglisht). John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-58153-7.
A.T. Fear (1996). Rome and Baetica: Urbanization in Southern Spain c. 50 BC–AD 150 (në anglisht). Oxford University Press.
Andrea Giardina (2008). Roma Antica (në italisht). Roma-Bari: Editori Laterza. ISBN 978-88-420-7658-2.
Gibbon, Edward (2015). The History of the Decline and Fall of the Roman Empire (në anglisht). Vëll. 4. Cambridge University Press. ISBN 978-113933357-3.
Gillett, Andrew (2001). "Rome, Ravenna and the Last Western Emperors". Papers of the British School at Rome (në anglisht). 69 (69). British School at Rome: 131–167. doi:10.1017/S0068246200001781. JSTOR 40311008.
Gilbert J. Gorski; James E. Packer (11 qershor 2015). The Roman Forum: A Reconstruction and Architectural Guide (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-19244-6.
Pierre Gros - Mario Torelli, Storia dell'urbanistica. Il mondo romano, Laterza 2007.
Mogens Herman Hansen (2004). An Inventory of Archaic and Classical Poleis: An Investigation Conducted by The Copenhagen Polis Centre for the Danish National Research Foundation (në anglisht). Danmarks Grundforskningsfond. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-814099-3.
Peter Heather (2006). The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians (në anglisht). Oxford University Press.
Léon Homo, Rome impériale et l'urbanisme dans l'Antiquité, Parigi, A. Michel (coll. L'évolution de l'Humanité), 2e éd., 1971.
Karl-J. Hölkeskamp (2010). Reconstructing the Roman Republic: An Ancient Political Culture and Modern Research (në anglisht). Princeton University Press.
Christian Hülsen (1905). Il Foro Romano. Storia e Monumenti (në italisht). Torino: Ermanno Loescher.
Arnold H. M. Jones (1972). Il Tramonto del Mondo Antico (në italisht). Bari: Casa Editrice Giuseppe Laterza & Figli. CL 20-0462-3. (titulli origjinal i veprës Arnold H. M. Jones (1966). The Decline of the Ancient World (në anglisht). Londër: Lonmans, Green and Co. Ltd.
Maria Margarita Segarra Lagunes (2004). Il Tevere e Roma: Storia di una simbiosi (në italisht). Roma: Gangemi.
Lee, A. (2013). From Rome to Byzantium AD 363 to 565: The Transformation of Ancient Rome (në anglisht). Edinburgh University Press. ISBN 978-074862790-5. JSTOR 10.3366/j.ctt1g0b1z1.
Massimiliano Liverotti (2007). Il grande libro dei misteri di Roma risolti e irrisolti (në italisht). Roma: Newton Compton Editori. ISBN 978-88-541-0894-3.
Z. Mari (1996). E. M. Steinby (red.). Lexicon Topographicum Urbis Romae (në italisht). Vëll. 3. ISBN 88-7140-096-8.
Ralph W. Mathisen (2019). Ancient Roman Civilization: History and Sources, 753 BCE to 640 CE (në anglisht). Nju Jork Siti, Nju Jork: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-084960-3. OCLC 1038024098.
Fergus Millar (2002). "The Political Character of the Classical Roman Republic, 200–151 B.C.". Rome, the Greek World, and the East: The Roman Republic and the Augustan Revolution (në anglisht). University of North Carolina Press. fq. 136-138.
Milne, Joseph (1898). A History of Egypt Under Roman Rule (në anglisht). Londër: Publisher Methuen.
Theodor Mommsen (1972). Storia di Roma antica (në italisht). Firence: Sansoni.
Moralee, Jason (2017). Rome's Holy Mountain: The Capitoline Hill in Late Antiquity (në anglisht). Vëll. 1. Oxford University Press. doi:10.1093/oso/9780190492274.001.0001. ISBN 978-0-19-049229-8.
Muhlberger, S., The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452 (Leeds, 1990) – for Prosper's hagiographic portrayal of Leo.
Murphy, Trevor (2004). Pliny the Elder's Natural History: the Empire in the Encyclopedia (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 0-19-926288-8.
Tina Najberg (2022). The Severan Marble Plan. Digital Forma Urbis Romae Project (në anglisht). Stanford University Press.
Pallottino, Massimo (1993). Origini e storia primitiva di Roma (në italisht). Milano: Rusconi. ISBN 88-18-88033-0.
Ugo Enrico Paoli (2005). Vita romana (në italisht). Oscar Mondadori.
Renato Peroni, Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro, in Storia dei Greci e dei Romani, vol. 13, Einaudi 2008.
Samuel Ball Platner (1929). A Topographical Dictionary of Ancient Rome (në anglisht). Londër: Oxford University Press.
David Stone Potter; D. J. Mattingly (1999). Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire (në anglisht). University of Michigan Press. ISBN 0-472-08568-9.
M. Quercioli, Le mura e le porte di Roma, Newton Compton, Roma, 1982.
Ramosino, Laura Cotta (2004). Plinio il Vecchio e la tradizione storica di Roma nella Naturalis historia (në anglisht). Aleksandri: Edizioni dell'Orso. ISBN 88-7694-695-0.
Claudio Rendina (2007). Roma ieri, oggi e domani (në italisht). Roma: Newton Compton Editori. ISBN 978-88-541-1025-0.
Richardson, L. (jr.) (1992). A New Topographical Dictionary of Ancient Rome (në anglisht). The Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-4300-6.
Salzman, Michele R. (2021). The Falls of Rome. Crises, Resilience, and Resurgence in Late Antiquity (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-131627592-4.
Walter Scheidel; Ian Morris; Richard P. Saller (2013). The Cambridge Economic History of the Greco-Roman World (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 18. ISBN 978-113905414-0. OCLC 1277066427. Marrë më 7 qershor 2022.
Tina Squadrilli (1961). Vicende e monumenti di Roma (në italisht). Staderini.
Romolo Augusto Staccioli (1985). La Roma di Augusto (në italisht). Novara: De Agostini.
Steven L. Tuck (2010). Pompeii: Daily Life in an Ancient Roman City (në anglisht). Teaching Company. fq. 92. OCLC 733795148.
Bryan Ward-Perkins (2005). The Fall of Rome: And the End of Civilization (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 0-19-280728-5.

Lidhje të jashtme

Definimi i forum tek WikiFjalori

"Forum". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Vëll. 10. Evangelical Church to Francis Joseph. 1911. fq. 729.
Giacomo Guidi; Giuseppe Cardinali; Arturo Solari; Guido Bonolis; Giulio Giannelli; Filippo Ugolini; Dante Bertelli (1932). "Foro". Enciclopedia Italiana (në italisht). Istituto dell’Enciclopedia Italiana.

[1] Nga proto-indo-evropianishtja *dʰëorom, 'rrethim, oborr', d.m.th. "diçka e mbyllur nga një derë"; simotër me anglishten door sllavishten e vjetër kishtare дворъ dvorŭ, 'oborr, avlli'.

[2] Abbott, Frank Frost; Johnson, Allan Chester (1926). Municipal Administration in the Roman Empire (në anglisht). Prinston: Princeton University Press. fq. 12.

[3] Scheda del database europeo Archaeologis.

[1]

[2]

[3]