Larja në Romën e Lashtë

Larja luante një rol të rëndësishëm në kulturën dhe shoqërinë e lashtë romake. Ajo ishte një nga veprimtaritë më të zakonshme ditore dhe praktikohej nga një larmi e madhe klasash shoqërore.^[1][2] Megjithëse shumë kultura bashkëkohëse e shikonin larjen si një veprimtari private të zhvilluar në shtëpi, larja në Romën e Lashtë ishte një veprimtari shoqërore. Ndërsa shumë të pasurit mund të përballonin shërbimet e larjes në shtëpitë e tyre, larja private ishte shumë e pazakontë dhe shumica e njerëzve laheshin në banja të përbashkëta (thermae). Në disa mënyra, ato u ngjanin spave të ardhshme moderne pasi ishin shërbime për një larmi veprimtarish nga ushtrimet deri te banjat e diellit, notimi dhe masazhi.^[1]

Rëndësia e larjes ishte e tillë për romakët sa një katalog i ndërtesave në Romë nga viti 354 i e.s. dokumentonte 952 banja të përmasave të ndryshme në qytet.^[3] Banjat publike do të bëheshin të zakonshme përgjatë gjithë perandorisë si një simbol i "Romanitas" ose një mënyrë për të përkufizuar veten si romakë. Ato ishin disa nga ndërtesat më të zakonshme dhe më të rëndësishme publike në perandori pasi ishin ndër ndërtesat e para të ndërtuara pasi një vend pushtohej nga perandoria.^[4]

Megjithatë romakët më të pasur mund të kishin banja në shtëpitë e tyre në qytet ose vilat e tyre në fshat, duke ngrohur një varg dhomash ose edhe një ndërtesë të veçantë posaçërisht për këtë qëllim, dhe ushtarët mund të kishin të kishin ndërtesën e banjës që u mundësohej në fortesën e tyre (si në Cilurnum pranë Murit të Adrianit, ose në Fortesën e Bearsden), ata prapë shpesh frekuentonin banjat e shumta publike në qytete dhe qyteza përgjatë perandorisë.

Banjat e vogla, të quajtura balneum (në shumës balnea), mund të zotëroheshin privatisht, ndërsa ishin publikike në kuptimit se ato ishin të hapura për popullsinë mbi një tarifë rregjistrimi. Banjat më të mëdha të quajtura thermae zotëroheshin nga shteti dhe shpesh mbulonin mjaft blloqe të qytetit. Më e madhje pre tyre, Banjat e Dioklecianit, mund të mbanin deri në 3,000 veta. Tarifat për të dyja llojet e banjave ishin mjaft të arsyeshme, brenda buxhetit të shumicës së qytetarëve të lirë romakë. Romakët aristokratë, veçanërisht ata që kërkonin të krijonin popullaritet me publikun vinin në kohën e kohën e zgjedhjeve, shpesh sponsorizonin përdorimin e banjave falas gjatë ditëve në mënyrë që të vinte çdokush. Shumica e romakëve i vizitonin banjat në mënyrë të shpeshtë, gati përditë – kur pyetej nga një i huaj pse ai lahej një herë në ditë, një perandor romak thuhet se u përgjigj "Sepse nuk kam kohë të lahem dy herë në ditë."^[5]

Disa nga përshkrimet më të hershme të praktikave perëndimore të larjeve vijnë nga Greqia e lashtë. Grekët filluan regjimet e larjeve që do të formonin themelet e procedurave moderne të spave. Këta banorë egjeas përdornin vaska të vogla, enë larjeje dhe larjen e këmbëve për pastërtinë personale. Gjetjet të tilla më të hershme janë banjat në Kompleksin Pallator të Knososit në Kretë dhe vaskat luksoze prej alabastri të zbuluara në Akrotiri, Santorini; të dyja të datuara nga mesi i mijëvjeçarit të II p.e.s.. Ata krijuan banja publike dhe dushe brenda komplekseve të gjimanzeve të tyre për relaksim dhe higjenë personale.^[6]

Mitologjia greke specifikon se disa lloj burimesh natyrore ose pellgje baticore ishin të bekuar nga zotat për të kuruar sëmundje. Rreth këtyre pellgjeve të shenjta, grekët krijonin shërbime banjash për ata që dëshironin të shëroheshin. Nevojtarët linin oferta ndaj zotave për shërim në këto vende dhe laheshin me shpresën e shërimit. Spartanët zhvilluan një banjë primitive avulli. Një Serangeum, një balneum i hershëm grek (e përkthyer pak a shumë banjë), dhoma larjeje ishin gërmuar në faqen e kodrës në shkëmb sipër dhomave që mbanin veshjet e larësve. Një nga dhomat e larjes kishte një dysheme të dekoruar me mozaikë që paraqisnin një karrocierë me karrocën e tërhequr nga katër kuaj, një grua e ndjekur nga dy qenë dhe një delfin poshtë. Kështu, grekët e hershëm përdornin tiparet natyrore, por i zgjeronin atë dhe shtonin pajisjet tyre, siç ishin dekorimet dhe sirtarët. Gjatë qytetërimit të vonë grekë, banjot shpesh ndërtoheshin bashkangjitur fushave atletike.^[6]

Romakët imituan shumë nga praktikat greke të larjes dhe i tejkaluan ata në përmasat e banjove të tyre. Si një Greqi, banjat romake do të bëheshin qendrat kryesore të veprimtarive shoqërore dhe rekreacionale. Me zgjerimin e Perandorisë Romake, idea e banjave publike u përhap në të gjitha pjesët e Mesdheut dhe në rajonet e Evropës dhe Afrikës Veriore. Duke ndërtuar ujësjellësa, romakët kishin ujë të mjaftueshëm jo vetëm për përdorim shtëpiak, bujqësor dhe industrial, por edhe për veprimtarinë e tyre shlodhëse. Ujësjellësit mundësonin ujë që më vonë nxehej për tu përdorur në banja. Sot, shtrirja e banjave romake zbulohet në rrënojat dhe gërmimet arkeologjike në Evropë, Afrikë dhe Lindjen e Mesme.^[7]

Këto banjë varionin nga struktura të thjeshta në skajshmërisht të rafinuara dhe do të varionin në përmasa, modelim dhe dekorim. Shumë historianë ideojnë një mënyrë të posaçme që larësit do të ndërmernin gjatë larjes, por nuk ka dëshmi të fiksuara që ti konfirmojnë këto teori ose që madje të ketë pasur një radhë të posaçme për praktikimin e larjes.^[1] Megjithatë, një nga sekuencat e interpretuara më shpesh tregohet në vijim.

Shumica e banjave përmbanin një apodyterium— një dhomë pak në brendësi të hyrjes, ku larësit depozitonin rrobat e tyre. Kjo shpesh ishte dhoma e parë që dikush që vizonte banjat do të hynte. Pastaj, larësit vijonin në tepidarium (dhoma e ngrohtë), pastaj në caldarium (dhoma e nxehtë) për një avull dhe në fund te frigidarium (dhoma e ftohtë) me depozitën e saj me ujë të ftohtë. Caldarium, i nxehur nga një furrë poshtë dyshemesë së zgavërt, përmbante enë me ujë të ftohet, që larësit mund ta përdornin për ftohje. Pas ndërmarrjes së këtij vargu djersitjeje dhe / ose banjë zhytjeje, larësit ktheheshin te tepidarium më i ftohtë për një masazh me vajra dhe kërruajtja fundore me mjete metalike të quajtura strigil. Disa banjë përmbanin edhe një laconicum (një dhomë e thatë pushimi), ku larësit përfundonin proçesin duke pushuar dhe djersitur.^[7]

Modeli i banjave romake përmbante edhe tipare të tjera që meritojnë të vërehen. Për shkak se romakët e pasur sillnin skllevërit për të ndjekur nevojat e tyre të larjes, banjot zakonisht kishin tre hyrje: një për burrat, një për gratë dhe një për skllevërit. Parapëlqimi i simetrisë në Arkitekturën Romake zakonisht nënkuptonte një façatë simetrike, megjithëse zona e grave zakonisht ishte më e vogël sesa e burrave për shkak të përdoruesve më të paktë. Zakonisht, muret solide ose vendosja përkundrejtë krahëve të ndërtesës ndante seksionet e burrave dhe të grave. Banjot romake shpesh përmbanin një oborr, ose palaestra, e cila ishte një kopësht i hapur i përdorur për stërvitje. Në disa raste, ndërtuesit e bënin palaestra një oborr të brendshëm dhe në raste të tjera, ata vendosnin përballë vetë banjës dhe e përfshinin atë në qasjen formale. Ndonjëherë palaestra përmbante një pishinë. Shumë shpesh skajet e palaestra-s theksoheshin nga një kolonadë.^[7]

Banjot republikane shpesh kishin shërbime të veçanta larjeje për gratë dhe burrat, por nga shekulli I i e.s. larja e përzier ishte e zakonshme dhe është një praktikë e përmendur shpesh nga Marciali dhe Juvenali, ashtu si nga Plini i Vjetri dhe Kuintiliani. Megjithatë, ndarja gjinore mund të jetë kthyer nga perandori Adrian,^[8] por ka të dhëna se jo. Për shumë moralistë romakë, banjat ilustronin se sa shumë kishte rënë Roma në kohën e saj dhe kështu do të bëhej një imazh negativ; Katoni i Vjetri e sulmonte publikishte Shipion Afrikanin për përdorimin nga ai të banjove.

Banjat romake ofronin komoditete përveç ritualit të larjes. Hapsira anësore në vetë banjot bujtnin tezga shitjeje ushqimesh dhe parfumesh, biblioteka dhe dhoma leximi. Skena ofronin performanca teatrore dhe muzikore. Stadia bashkangjitur mundësonte hapsira për stërvitje dhe garime atletike. Brenda vetë banjove, dyshemetë shtroheshin me mozaikë elegantë mermeri. Muret e stukuara shpesh paraqisnin afreske pemësh, zogjsh dhe pamjesh të tjera baritore. Brendësia e kupolave zbukurohej me imazheri bojë-qielli, yje të artë dhe imazhe qiellore. Interieri dhe eksteriori dekoroheshin me shtatore dhe shatërvane.^[7]

Romakët ndërtuan edhe në kolonitë e tyre banja, duke përfituar nga burimet natyrore termale që haseshin në Afrikën Veriore, si në Hamam Asalihinin algjerian, ashtu si në Evropë, ku ata ndërtuan banjo në Aix-en-Provence dhe Vichy, të Francës, Bath dhe Bukston në Angli, Aken, Visbaden, dhe Baden në Gjermani, dhe Aquincum në Hungari, ashtu si ato në Durrës Burtrin Ad Quintum (Bradashesh), Ulpianë si dhe në shumë vende të tjera. Këto banjash bëheshin qendra veprimtarish rekreacionale dhe shoqërore në bashkësitë romake. Bibliotekat, sallat e leximit, gimnasium dhe kopshtet formale bëheshin pjesë e disa komplekseve të banjave. Gjithashtu, romakët e përdornin ujin e nxehtë termal për të lehtësuar vuajtjet e tyre nga reumatizma, artriti dhe dhënies ndaj ushqimit dhe pijes.^[7]

Në këtë mënyrë, romakët e ngritën larjen në një art të rafinuar dhe banjot e tyre i pasqyronin fizikisht këto përparime. Banja romake, për shembull, përfshinte një ritual shumë më të ndërlikuar sesa një zhytje e thjeshtë ose proçedurë djersitjeje. Pjesët e ndryshme të ritualit të larjes (zhveshja, larja, djersitja, bërja e masazhit dhe pushimi), kërkonin dhoma të veçanta, që romakët do ti ndërtonin për ti bujtur ato funksione. Ndarja e gjinive dhe shtimet e diversioneve jo të lidhura drejtpërdrejë me larjen gjithashtu e ndikonin drejtpërdrejë formën e banjove. Rituali i rafinuar romak i larjes dhe arkitektura e saj pasuese do të shërbenin si modele për shërbimet e mëvonshme evropiane dhe amerikane të banjave. Haprsirat e kopshtit formal dhe organizimi i fuqishëm arkitekturor i barabartë me atë të romakëve do të rishfaqej në Evropë nga fundi i shekullit të XVIII. Spatë kryesore amerikane do ta ndiqnin modelin një shekull më vonë.^[7]

Kishe shumë veprimtari që zhvilloheshin në një kompleks romak banjash, që dallonin nga konceptimet moderne të larjes. Ishte e zakonshme për romakët të shpenzonin mjaft kohë në banja për shkak të të gjitha aspekteve të ndryshme të kompleksit, por është e paqartë nëse ishte e domosdoshme për një person të kalonte kaq shumë kohë në çdo vizitë që ata bënin në banja.^[9] Proçesi i shkuarjes në banja mund të përshkruhet si një kryqëzim midis stërvitjes në palestër, shkuarjes në spa, takimit me miqtë për veprimtari shoqërore dhe larjes.^[10]

Brenda banjave, vizitorët zakonisht ishin tërësisht të zhveshur, duke i hequr treguesit e klasës së ndryshme që zakonisht paraqiteshin te veshjet.^[1][9] Në kohët e Perandorisë, madje ishte e zakonshme për gratë dhe burrat të laheshin bashkë në të njëjtën kohë, megjithëse ka të dhëna të tjera se për shërbime të ndara për gratë dhe burrat.^[1][9]

Një përbërës i rëndësishëm te banjat ishte stërvitja dhe atletizmi. Në banjot romake, shpesh kishte një palaestra, një oborr të jashtëm të rrethuar nga kolona, që larësit do ta përdornin si një një palestër moderne.^[11] Disa veprimtari që do të zhvilloheshin në palaestra përfshinin boksimin, hedhje disku, peshëngritje dhe mundje–veprimtari që janë paraqitur të gjitha në mozaikë nga banjat në Ostia. Fillimisht një praktikë e zakonshme greke, ky garim atletik në jetën e përditshme do të përhapej në të gjithë Botën Romake.^[11]

Një aspekt tjetër i rëndësishëm i një vizite në banja ishte pastrimi ritual i trupit. Ky kryehej duke përdorur vajë të fërkuar në lëkurën e një larësi, që pastaj do të krruhej me një strigil, një krruajtës apo kashaitës metalik me një presë të trashë dhe një dorezë. Ata besonin se vaji do ta përthithte papastërtinë mbi trupin e një personi dhe inkurajonte djersitjen, që do të çonte në hapjen e poreve dhe shëndet të përgjithshëm më të mirë.^[9] Në mënyrë të ngjashme, çdo djersitje nga stërvitja që ndodhte pasi ishte fërkuar vaji do të formonte një shtresë të ujshme nën vajin dhe papastërtinë e bashkangjitur me të, duke e larguar atë nga lëkura, duke rezultuar në heqjen e më shumë zgjyreje kur shtresa e vajit krruhej për tu hequr.

Si një arenë shoqërore, banjat shpesh përdoreshin për t’u takuar me ata të një statusi më të lartë shoqëror. Për shkak se të dy, romakët e pasur dhe të varfër shkonin në banja, kishte mundësi të mëdha për një cliens të fliste me një patronus ose të përpiqej të merte një ftesë për Cena.^[9]

Ndërsa banjat shijoheshin nga pothuajse çdo romak, disa i kritikonin ato. Uji nuk rinovohej shpesh dhe mbetjet e vajit, papastërtisë ose edhe ekskremente mbaheshin të ngrohta, duke mundësuar një mjedis për bakteriet.^[12]

Perandor Mark Aureli u ankua rreth papastërtisë: «Siç të shfaqet larja tyjë, vaji, djersa, papastërtia, uji i pistë, të gjitha gjëra të gërditshme, kështu është çdo pjesë e jetës dhe gjithçka.»^[13]

Aul Kornelius Celsi,^[14] ndërsa lëvdonte vlerat e saj terapeutike, paralajmëronte të mos shkohej me një plagë të freskët për shkak të rriskut të gangrenës. Në fakt, mjaft gure varresh nga e gjithë perandoria pohojnë:

''balnea vina Venus

corrupt corpora

nostra se[t] Vitam faciunt

balnea vina Venus

— epitaf i Tiberius Klaudius Sekundit (shekulli I) Corpus Inscriptionum Latinarum VI.15258, Romë.

"Banjat, vera, dhe seksi

mund të korruptojnë trupat tanë,

por banjat, vera dhe seksi

e bëjnë jetën t’ia vlejë për tu jetuar"^[15]

Filosofi Seneka ankohej për zhurmën që i ndërpriste punën kur ai qëndronte sipër një banje.^[16]

• "Museum of the Thermae". ThermeMuseum.nl (në anglisht). Heerlen, NL. Arkivuar nga origjinali më 16 mars 2008.