SM UB-91

SM UB-91

SM UB-64, okręt siostrzany UB-91
Klasa	okręt podwodny
Typ	UB III
Projekt	44
Historia
Stocznia	Vulcan, Hamburg
Położenie stępki	1917
Wodowanie	6 marca 1918
Kaiserliche Marine
Nazwa	SM UB-91
Wejście do służby	11 kwietnia 1918
Wycofanie ze służby	listopad 1918
Los okrętu	poddany w Wielkiej Brytanii w 1918, złomowany w 1921
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność • na powierzchni • w zanurzeniu	510 ton 640 ton
Długość	55,52 metra
Szerokość	5,76 metra
Zanurzenie	3,73 metra
Zanurzenie testowe	75 metrów
Rodzaj kadłuba	dwukadłubowy
Napęd
2 silniki wysokoprężne o łącznej mocy 809 kW (1100 KM) 2 silniki elektryczne o łącznej mocy 580 kW (788 KM) 2 śruby
Prędkość • na powierzchni • w zanurzeniu	13 węzłów 7,4 węzła
Zasięg	na powierzchni: 7120 Mm przy 6 węzłach w zanurzeniu: 55 Mm przy 4 węzłach
Uzbrojenie
1 działo kal. 10,5 cm, 10 torped
Wyrzutnie torpedowe	5 × 500 mm
Załoga	34

SM UB-91 – niemiecki okręt podwodny z okresu I wojny światowej, jedna z 96 jednostek typu UB III zbudowanych dla Kaiserliche Marine.

Okręt miał wyporność 510 ton w położeniu nawodnym i 640 ton w zanurzeniu. Jego główne uzbrojenie stanowiło 10 torped o kalibrze 500 mm wystrzeliwanych z pięciu wyrzutni. Napędzana silnikami wysokoprężnymi i elektrycznymi jednostka rozwijała prędkość 13 węzłów na powierzchni i 7,4 węzła w zanurzeniu, osiągając zasięg 7120 Mm przy prędkości 6 węzłów w położeniu nawodnym oraz 55 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą.

UB-91 został zwodowany 6 marca 1918 roku w stoczni Vulcan w Hamburgu, a do służby w Kaiserliche Marine wcielono go 11 kwietnia 1918 roku. W czasie służby operacyjnej w 2. Flotylli U-Bootów Hochseeflotte odbył dwa patrole bojowe, podczas których zatopił trzy statki o łącznej pojemności 13 487 BRT oraz okręt o wyporności 1181 ton. W listopadzie 1918 roku SM UB-91 został poddany Wielkiej Brytanii na mocy postanowień rozejmu w Compiègne, a następnie złomowany w Briton Ferry w 1921 roku.

Wydane w kwietniu 1915 roku przez Inspektorat U-Bootów memorandum wzywało kierownictwo Cesarskiej Marynarki Wojennej do zaprojektowania i budowy uproszczonego typu okrętu podwodnego, przeznaczonego do działań blokadowych przeciwko Wielkiej Brytanii^[1]. Budowa dużych, oceanicznych okrętów podwodnych trwała zbyt długo, podobnie jak produkcja używanych do ich napędu silników wysokoprężnych o dużej mocy. Skutkowało to znacznym niedoborem jednostek tej klasy w niemieckiej flocie^[1][2]. Wznowienie na początku 1916 roku nieograniczonej wojny podwodnej sprawiło, że konieczne stało się opracowanie średniej wielkości okrętu podwodnego uzbrojonego w torpedy, możliwego do szybkiej budowy^[3]. Przybrzeżne okręty typu UB II były zbyt słabo uzbrojone i miały niewystarczający zasięg, przez co ich użycie ograniczało się głównie do wód Morza Północnego i kanału La Manche, natomiast nowo projektowane torpedowe okręty podwodne miały być zdolne do operowania wokół Wysp Brytyjskich oraz na Morzu Śródziemnym^[4][5]. Zrezygnowano przy tym z wcześniejszego schematu prostych jednostek jednokadłubowych z zewnętrznymi zbiornikami balastowymi na rzecz konstrukcji dwukadłubowej^[6][7].

Projekt nowego średniej wielkości okrętu podwodnego oparto na konstrukcji udanych podwodnych stawiaczy min typu UC II^[2][4]. Dziobowej części kadłuba nadano nowy profil, a szyby minowe zastąpiono przedziałem torpedowym z czterema wewnętrznymi wyrzutniami torped; powiększono również wyposażony w dwa peryskopy kiosk^[4]. Znacznie zwiększono moc silników spalinowych i elektrycznych, a także pojemność zbiorników paliwa, odbyło się to jednak kosztem zmniejszenia o 40% wielkości baterii akumulatorów i o blisko 30% ich pojemności w stosunku do SM U-16, co spowodowało spadek prędkości podwodnej i zasięgu^[4]. Okręty charakteryzowały się doskonałą manewrowością oraz krótkim czasem zanurzania, wynoszącym 30 sekund^[8][9]. Budowa okrętów oznaczonych przez Inspektorat U-Bootów numerem projektu 44, określanych później jako typ UB III, miała rozpocząć się po zrealizowaniu przez stocznie kontraktów na budowę jednostek typu UB II i UC II, czyli najwcześniej wiosną 1917 roku^[4].

Przyszły UB-91 zamówiono 6 lub 8 lutego 1917 roku w ramach wojennego programu rozbudowy floty „Q” jako jednostkę z liczącej 45 okrętów III serii U-Bootów typu UB III^{[10] [11][a]}. Powstał w stoczni Vulcan w Hamburgu jako jeden z 26 okrętów typu UB III zbudowanych w tej wytwórni^[12] . UB-91 otrzymał numer stoczniowy 107 (Werk 107)^[13] [10] . Stępkę okrętu położono w 1917 roku^[10] , a zwodowany został 6 marca 1918 roku^[14][15]. Koszt budowy jednostki wyniósł 3 mln 654 tys. marek^[16].

SM UB-91 był średniej wielkości okrętem podwodnym o konstrukcji dwukadłubowej^[7][17]. Długość całkowita wynosiła 55,52 metra, szerokość 5,76 metra, a zanurzenie 3,73 metra^[7][16]. Kadłub sztywny miał 40,1 metra długości i 3,9 metra szerokości^[16][18] . Podzielony był grodziami na następujące przedziały (od dziobu): przedział torpedowy, pomieszczenia załogi, centralę, pomieszczenia załogi, przedział silników spalinowych, przedział silników elektrycznych oraz rufowy przedział torpedowy^[19]. Wysokość okrętu (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 8,25 metra^[16][18] . Dziób jednostki przystosowano do przecinania sieci przeciwpodwodnych^[20]. Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 510 ton, a w zanurzeniu 640 ton^[7][16].

Okręt napędzany był na powierzchni przez dwa 6-cylindrowe, czterosuwowe silniki wysokoprężne MAN-Vulcan S6V35/35 o łącznej mocy 809 kW (1100 KM) przy 450 obr./min, natomiast pod wodą poruszał się dzięki dwóm silnikom elektrycznym SSW o łącznej mocy 580 kW (788 KM) przy 362 obr./min^[7][21]. Dwa wały napędowe obracały dwie śruby o średnicy 1,4 metra każda^[9]. Jednostka wyposażona była w dwa stery kierunku oraz dwa podwójne stery głębokości^[22]. Okręt osiągał prędkość 13 węzłów na powierzchni i 7,4 węzła w zanurzeniu^[7][16]. Zasięg wynosił 7120 Mm przy prędkości 6 węzłów w położeniu nawodnym oraz 55 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą^[7][16]. Zbiorniki mieściły 71 ton paliwa^{[10] [16][b]}, a energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach akumulatorów po 62 ogniwa, umieszczonych pod przednim i tylnym pomieszczeniem mieszkalnym załogi^[22]. Dopuszczalna głębokość zanurzenia wynosiła 75 metrów^[8][23], a czas wykonania manewru zanurzenia wynosił 30 sekund^[8][24].

Główne uzbrojenie okrętu stanowiło pięć wewnętrznych wyrzutni torped kalibru 500 mm: cztery dziobowe i jedna rufowa, z łącznym zapasem 10 torped^[5][9]. Uzbrojenie artyleryjskie stanowiło umieszczone przed kioskiem działo pokładowe kalibru 10,5 cm Utof C/16 L/45, z zapasem od 108 do 192 naboi^[9][10] . Okręt wyposażony był w dwa peryskopy: wachtowy i bojowy^[20]. Wyposażenie ratownicze stanowiła umieszczona na pokładzie łódź ratunkowa^[9].

Załoga okrętu składała się z trzech oficerów oraz 31 podoficerów i marynarzy^[8][22][c].

SM^[d] UB-91 został wcielony do służby w Kaiserliche Marine 11 kwietnia 1918 roku^[14][25]. Dowódcą okrętu został mianowany kpt. mar. (niem. Kapitänleutnant) Wolf Hans Hertwig^[26] . Po zakończeniu szkolenia U-Boot 27 czerwca 1918 roku wszedł w skład 2. Flotylli U-Bootów Hochseeflotte^[13] [27].

25 września 1918 roku w odległości 14 Mm na południe od latarni morskiej Mine Head (na pozycji 51°40′N 7°13′W/51,666667 -7,216667) UB-91 storpedował bez ostrzeżenia i zatopił zbudowany w 1908 roku uzbrojony brytyjski parowiec „Hebburn” o pojemności 1938 BRT, który wypłynął z Barry z ładunkiem węgla i drobnicy (na pokładzie zginęło sześciu marynarzy)^[28] [29] . Nazajutrz na wodach Kanału Bristolskiego (na pozycji 50°40′N 6°19′W/50,666667 -6,316667) okręt podwodny zatopił w ataku torpedowym zwodowany w 1912 roku okręt patrolowy (kuter) United States Coast Guard USCGC „Tampa” o wyporności 1181 ton^[30] [31]. W wyniku ataku zginęła cała załoga amerykańskiego okrętu, licząca od 128 do 131 osób^[30] [31]. 28 września w odległości 9 Mm na południowy wschód od latarniowca „Codling Bank” (Wicklow) U-Boot storpedował bez ostrzeżenia i zatopił zbudowany w 1913 roku uzbrojony brytyjski parowiec „Baldersby” (3613 BRT), transportujący ładunek zboża z Montrealu do Avonmouth (w wyniku ataku śmierć poniosło dwóch marynarzy)^[28] [32] .

4 października w odległości około 200 Mm na południe od Irlandii UB-91 zatopił zbudowany w 1908 roku japoński statek pasażerski „Hirano Maru” o pojemności 7936 BRT, płynący w konwoju OE-23 z Liverpoolu do Jokohamy z ładunkiem drobnicy^[31][33] . Na pokładzie statku zginęły 292 osoby, w tym wiele dzieci, a obecność U-Boota utrudniała akcję ratunkową prowadzoną przez amerykański niszczyciel USS „Sterett”^[33] [34].

Po zakończeniu działań wojennych, zgodnie z postanowieniami rozejmu w Compiègne, SM UB-91 został 21 listopada 1918 roku poddany Wielkiej Brytanii, po czym w 1921 roku złomowano go w Briton Ferry^[7][14].

SM UB-91 odbył dwa patrole bojowe, podczas których zatopił trzy statki o łącznej pojemności 13 487 BRT oraz okręt o wyporności 1181 ton^[35] . W wyniku zatopienia tych jednostek śmierć poniosło 431 osób, w tym 292 pasażerów i członków załogi japońskiego statku pasażerskiego „Hirano Maru”^[33] [35] . Pełne zestawienie sukcesów bojowych okrętu przedstawia poniższa tabela^[35] :

Lista zatopionych jednostek

Data	Nazwa	Państwo	Tonaż[e]	Los jednostki
25 września 1918	„Hebburn”	Wielka Brytania	1938	zatopiony
26 września 1918	USCGC „Tampa”	US Coast Guard	1181	zatopiony
28 września 1918	„Baldersby”	Wielka Brytania	3613	zatopiony
4 października 1918	„Hirano Maru”	Japonia	7936	zatopiony
RAZEM		zatopione:		4

• BRITISH MERCHANT SHIPS LOST to ENEMY ACTION Part 3 of 3 - September 1917-November 1918 in date order. naval-history.net. [dostęp 2026-06-21]. (ang.).
• Conway’s All the World’s Fighting Ships 1906–1921. Robert Gardiner, Randal Gray (red.). London: Conway Maritime Press, 1985. ISBN 0-85177-245-5. (ang.).
• Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 2007. ISBN 1-85367-623-3. (ang.).
• R.H. Gibson, Maurice Prendergast: Niemiecka wojna podwodna 1914-1918. Oświęcim: Napoleon V, 2014. ISBN 978-83-7889-074-4.
• Ivan Gogin: UB48 (UB III) medium submarines (1917 - 1918). Navypedia. [dostęp 2026-06-21]. (ang.).
• Erich Gröner: Die deutschen Kriegsschiffe 1815–1945: U-Boote, Hilfskreuzer, Minenschiffe, Netzleger, Sperrbrecher. T. 3. Koblenz: Bernard & Graefe, 1985. ISBN 3-7637-4802-4. (niem.).
• Guðmundur Helgason: Baldersby. uboat.net. [dostęp 2026-06-21]. (ang.).
• Guðmundur Helgason: Hebburn. uboat.net. [dostęp 2026-06-21]. (ang.).
• Guðmundur Helgason: Hirano Maru. uboat.net. [dostęp 2026-06-21]. (ang.).
• Guðmundur Helgason: Kapitänleutnant Wolf Hans Hertwig. uboat.net. [dostęp 2026-06-21]. (ang.).
• Guðmundur Helgason: Ships hit by UB 91. uboat.net. [dostęp 2026-06-21]. (ang.).
• Guðmundur Helgason: UB 91. uboat.net. [dostęp 2026-06-21]. (ang.).
• Guðmundur Helgason: UB III. uboat.net. [dostęp 2026-06-21]. (ang.).
• Guðmundur Helgason: USCGC Tampa. uboat.net. [dostęp 2026-06-21]. (ang.).
• Guðmundur Helgason: Vulcan, Hamburg. uboat.net. [dostęp 2026-06-21]. (ang.).
• Bodo Herzog: Deutsche U-Boote 1906–1966. Erlangen: Karl Müller Verlag, 1993. ISBN 3-86070-036-7. (niem.).
• Ulf Kaack: Niemieckie okręty podwodne: pełna historia. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Alma-Press, 2023, seria: Panorama Techniki Wojskowej. ISBN 978-83-7020-879-0. (pol.).
• Eberhard Möller, Werner Brack: The Encyclopedia of U-Boats: From 1904 to the Present. London: Greenhill Books, 2004. ISBN 1-85367-623-3. (ang.).
• Andrzej Perepeczko: U-Booty I wojny światowej. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2014. ISBN 978-83-7889-071-3.
• Eberhard Rössler: The U-Boat: The Evolution And Technical History Of German Submarines. Annapolis: Naval Institute Press, 1989. ISBN 0-87021-966-9. (ang.).
• Gordon Williamson: U-booty Kajzera. Niemieckie okręty podwodne I wojny światowej. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2016. ISBN 978-83-65652-73-7. (pol.).