Tamphana
| Tamphana | |
| Schaus, 1892 | |
![]() Tamphana marmorea | |
| Systematyka | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Typ | |
| Gromada | |
| Rząd | |
| Podrząd | |
| Infrarząd | |
| Nadrodzina |
Bombycoidea |
| Rodzina | |
| Rodzaj |
Tamphana |
| Typ nomenklatoryczny | |
|
Tamphana marmorea Schaus, 1892 | |
Tamphana – rodzaj motyli z rodziny Apatelodidae. Obejmuje 14 opisanych gatunków.
Morfologia
Owad dorosły
Motyle niewielkich rozmiarów. Samce są nieco mniejsze od samic[1].
Głowa samca ma czułki podwójnie grzebykowane aż po wierzchołek. U samicy czułki są w całości nitkowate, co jest cechą unikalną wśród rodziny[1] – samice innych Apatelodidae mają zachowane grzebykowanie, choć o wypustkach krótszych niż u samców[2][3].
Skrzydło przednie jest prawie trójkątne, długości od 10 do 16 mm[1], węższe niż u innych przedstawicieli rodziny[3], u samca o regularnie wypukłej krawędzi zewnętrznej, u samicy o tej krawędzi wklęśniętej od wierzchołka do pośrodkowej, ząbkowatej wypustki i dalej ponowie wklęśniętej od tej wypustki do kąta tylnego. Wierzch jego ma tło brązowe, czasem z marmurkowaniem w odcieniu kości słoniowej, wzór zaś cechuje się słabo zaznaczonymi lub całkiem zanikłymi liniami przedśrodkowymi i zaśrodkowymi, a czasem też jedną lub dwoma kremowymi kropkami w górnym końcu komórki dyskalnej. Spód tego skrzydła jest bledszy i z lekko zarysowanymi łatkami w odcieniu kości słoniowej. Użyłkowanie skrzydła przedniego charakteryzuje się obecnością tylko trzech gałęzi sektora radialnego (przypuszczalnie wskutek całkowitego zlania gałęzi pierwszej i drugiej) oraz odległością między pierwszą i drugą gałęzią żyłki medialnej niemal równą odległości między drugą a trzecią gałęzią tejże żyłki[1]. Tylne skrzydło odznacza się obecnością łatki czy frędzla zmodyfikowanych, długich i grubych łusek na wewnętrznej krawędzi, w pozycji spoczynkowej sterczących ku górze[3][1]. Wierzch tego skrzydła jest jednolicie brązowy, spód zaś bladobeżowy z parą ciemniejszych linii. Wędzidełko jest dobrze wykształcone. Przednie golenie pozbawione są ostróg, środkowe i tylne mają zaś po dwie ostrogi. W przednim odnóżu udo jest około dwukrotnie dłuższe od grubego biodra, a epifiza o połowę krótsza od goleni[1]. Stopy mają pierwszy człon porośnięty długimi łuskami[3].
Szczupły, dłuższy od skrzydeł odwłok zwieńczony jest zwykle W-kształtną, analną kępką łusek. Spód odwłoka ma odcień kości słoniowej[1]. Samcze genitalia cechują się zredukowanym[1][3], słabo zesklerotyzowanym lub całkiem błoniastym unkusem, parą dobrze wykształconych wyrostków towarzyszących[1], nieco słabiej od tegumenu zesklerotyzowanym i ku tyłowi wystającym gnatosem[3], wydłużoną i na szczycie zaokrągloną walwą[1] z chropowatym sakulusem i bez kosty oraz obecnością zesklerotyzowanego miejsca na sakusie w okolicy pobliskiej walwie[3]. Zrośnięty z fultura inferior edeagus ma zesklerotyzowany szczyt i przynajmniej jeden cierń w wezyce[1].
Larwa
Nauce znany jest pojedynczy okaz gąsienicy przyporządkowany do rodzaju na podstawie danych genetycznych, ale niesklasyfikowany do gatunku. Larwa ta ma ciało wyposażone w długie, białe szczecinki[1].
Rozprzestrzenienie
Rodzaj neotropikalny, znany z wschodnich skrajów Meksyku, Belize, Gwatemali, Hondurasu, Kostaryki, Panamy, Kolumbii, Surinamu, Gujany Francuskiej, Ekwadoru, Peru i Brazylii[1][4].
Taksonomia i ewolucja
Kladogram Apatelodidae wg Orlandina i innych (2024)
|
Rodzaj ten wprowadzony został w 1892 roku przez Williama Schausa na łamach „Proceedings of the Zoological Society of London” jako monotypowy, z opisaną w tej samej publikacji T. marmorea jako jedynym gatunkiem[5]. W początkach XX wieku kolejne gatunki z rodzaju opisali Schaus i Paul Dognin[6][7][8]. Schaus sklasyfikował omawiany takson w prządkowatych[5], w 1929 roku zawężając klasyfikację do ich podrodziny Epiinae[9]. Do Apatelodidae (wówczas w randze podrodziny) przeniósł go w 1994 roku Joël Minet[10]. Vitor Osmar Becker przeniósł go jednak w 1996 roku z powrotem do Epiinae[11].
Współczesnej redefinicji rodzaju dokonali w 2024 roku Elton Orlandin, Mônica Piovesan i Eduardo Carneiro na podstawie wyników molekularno-morfologicznej analizy filogenetycznej. Jej wyniki pozwoliły także na przeniesienie go do Apatelodidae i wydzielnie części gatunków do odrębnego rodzaju Tuyvae, bliższego ewolucyjnie rodzajom Carnotena i Prothysana niż gatunkowi typowemu Tamphana[3]. W 2024 roku Daniel Herbin, Alessandro Giusti i Carlos G.C. Melke dokonali rewizji omawianego rodzaju, opisując 9 nowych gatunków[1].
Do rodzaju zalicza się 14 opisanych gatunków[4]:
- Tamphana ajuricaba Orlandin et Piovesan, 2025
- Tamphana ampliata Herbin, Giusti et Mielke, 2024
- Tamphana awa Herbin, Mielke et Giusti, 2024
- Tamphana furtadoi Herbin, Mielke et Giusti, 2024
- Tamphana inferna Dognin, 1916
- Tamphana lauriei Giusti, Herbin et Mielke, 2024
- Tamphana lojanara Schaus, 1929
- Tamphana lucifer Herbin, Giusti et Mielke, 2024
- Tamphana marmorea Schaus, 1892
- Tamphana paranensis Herbin, Giusti et Mielke, 2024
- Tamphana picobonitensis Herbin, Giusti et Mielke, 2024
- Tamphana praecipua Schaus, 1905
- Tamphana tikuna Herbin, Giusti et Mielke, 2024
- Tamphana tripertita Herbin, Giusti et Mielke, 2024.
Według wyników wspomnianej analizy Orlandina i innych z 2024 roku omawiany takson zajmuje pozycję siostrzaną dla kladu tworzonego przez rodzaje Misak i Nhanderu, formując z nimi większy klad siostrzany dla kladu tworzonego przez rodzaje Arotros, Mocambo, Caribas i Pantelodes[3].
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Daniel Herbin, Alessandro Giusti, Carlos G.C. Melke. Taxonomic revision of the genera Tamphana Schaus and Tuyvae Orlandin, Piovesan & Carneiro with description of eleven new species (Lepidoptera, Apatelodidae). „Faunitaxys”. 12 (61), s. 1–31, 2024.
- ↑ Claude Lemaire, Joël Minet, The Bombycoidea and their Relatives, [w:] Niels P. Kristensen (red.), Handbook of Zoology. Volume IV Arthropoda: Insecta. Part 35. Lepidoptera, Moths and Butterflies Volume 1: Evolution, Systematics, and Biogeography, Berlin, New York: W. de Gruyter, 1999, s. 329–334.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Elton Orlandin, Mônica Piovesan, Eduardo Carneiro. Systematics of Apatelodidae Neumoegen & Dyar, 1894 (Lepidoptera: Bombycoidea) based on molecular and morphological data. „Invertebrate Systematics”. 38, 2024. CSIRO Publishing. DOI: 10.1071/IS24041.
- 1 2 Tamphana Orlandin, Piovesan & Carneiro, 2024. [w:] Catalogue of Life [on-line]. [dostęp 2026-07-28].
- 1 2 William Schaus. Descriptions of new species of Lepidoptera Heterocera from Brazil, Mexico, and Peru. Part II. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1892, s. 318–340, 1892.
- ↑ William Schaus. Description of new South American moths. „Proceedings of the United States National Museum”. 29 (1906), s. 179–345, 1905.
- ↑ William Schaus. New species of Lepidoptera in the United States National Museum. „Proceedings of the United States National Museum”. 57 (1906), s. 107-152, 1920.
- ↑ P. Dognin: Hétérocères nouveaux de l'Amérique du Sud, 9. Rennes: Oberthür, 1916, s. 3–36.
- ↑ William Schaus, Familia Bombycidae. Zanolinae, [w:] A. Zeits (red.), Die amerikanischen Spinner und Schwärmer. Die Groß Schmetterlinge der Erde, Stuttgart: Verlag des Seitzschen Werkes, 1929.
- ↑ J. Minet. The Bombycoidea: phylogeny and higher classification (Lepidoptera: Glossata). „Entomologica scandinavica”. 25 (1), s. 63–88, 1994. DOI: 10.1163/187631294X00045.
- ↑ V.O. Becker, Apatelodidae, [w:] J.B. Heppner (red.), Atlas of Neotropical Lepidoptera: v. 5B. Checklist: Part 4B. Drepanioidea-Bombycoidea-Sphingoidea, Gainesville: Scientific Publishers, 1996, s. 13–17.
