U-134 (1941)

U-134
Ilustracja
Siostrzana jednostka U-134 – U-660
Klasa

okręt podwodny

Typ

VIIC

Historia
Stocznia

Bremer Vulkan, Vegesack III Rzesza

Położenie stępki

6 września 1940

Wodowanie

17 maja 1941

 Kriegsmarine
Nazwa

U-134

Wejście do służby

26 lipca 1941

Zatopiony

27 sierpnia 1943

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność
• na powierzchni
• w zanurzeniu


769 ton
871 ton

Długość

67,1 metra

Szerokość

6,2 metra

Zanurzenie

4,74 metra

Zanurzenie testowe

100 metrów

Rodzaj kadłuba

dwukadłubowy

Materiał kadłuba

stal

Napęd
2 silniki wysokoprężne o łącznej mocy 2800 KM
2 silniki elektryczne o łącznej mocy 750 KM
2 śruby
Prędkość
• na powierzchni
• w zanurzeniu


17 węzłów
7,6 węzła

Zasięg

na powierzchni: 8500 Mm przy 10 węzłach
w zanurzeniu: 80 Mm przy 4 węzłach

Sensory
GHG, S-Gerät
Uzbrojenie
1 działo kal. 88 mm
1 działko plot. kal. 20 mm
14 torped
Wyrzutnie torpedowe

5 × 533 mm

Załoga

44

U-134 – niemiecki okręt podwodny typu VIIC z okresu II wojny światowej.

Wyporność U-Boota wynosiła 769 ton w położeniu nawodnym i 871 ton pod wodą, a jego główną bronią było 14 torped o kalibrze 533 mm, wystrzeliwanych z pięciu wewnętrznych wyrzutni. Jednostka rozwijała na powierzchni maksymalną prędkość 17 węzłów, jej zasięg przy prędkości 10 węzłów wynosił 8500 Mm.

Okręt został zwodowany 17 maja 1941 roku w stoczni Bremer Vulkan w Vegesack, a 26 lipca 1941 roku wcielono go do służby w Kriegsmarine. Pływając w składzie 3. Flotylli U-Bootów U-134 odbył dziewięć patroli bojowych, podczas których zatopił trzy statki o łącznej pojemności 12 147 BRT. U-Boot został zatopiony bombami głębinowymi przez brytyjską fregatę 27 sierpnia 1943 roku w Zatoce Biskajskiej.

Projekt i budowa

Jednostki typu VIIC były kolejnym ewolucyjnym ulepszeniem najliczniej budowanych w Niemczech okrętów typu VII. Poprzednik – typ VIIB – miał zbyt mały zasięg i za mało miejsca pod pokładem, by można było zainstalować sonar[1][2]. Opracowany w 1938 roku projekt nowego okrętu różnił się od poprzedniej wersji m.in. zwiększoną grubością blach kadłuba sztywnego (z 16 do 18,5 mm, co zwiększyło maksymalną głębokość zanurzenia z 200 metrów do 250–280 metrów), przedłużeniem kadłuba o 60 cm i kiosku o 30 cm oraz powiększeniem zbiorników paliwa o 5,4 m³, co poprawiło zasięg[3][4]. Powiększone rozmiary pozwoliły na instalację aktywnego sonaru S-Gerät, który uzupełniał pasywny Gruppenhorchgerät (GHG)[1][2]. Do zakończenia wojny do służby weszło 568 okrętów typu VIIC[5][6].

U-134 zamówiono 7 sierpnia 1939 roku[7][8]. Został zbudowany w stoczni Bremer Vulkan w Vegesack jako jeden z 52 okrętów typu VIIC zamówionych w tej wytwórni[9][10]. U-134 otrzymał numer stoczniowy 13 (Werk 13)[7][8]. Stępkę okrętu położono 6 września 1940 roku, a zwodowany został 17 maja 1941 roku[7][8]. Koszt budowy okrętu wyniósł 4 mln 760 tys. marek[11].

Dane taktyczno-techniczne

Wnętrze przedziału silników wysokoprężnych

U-134 był średniej wielkości okrętem podwodnym o konstrukcji dwukadłubowej[12]. Długość całkowita wynosiła 67,1 metra, szerokość 6,2 metra i zanurzenie 4,74 metra[6][13]. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 9,6 metra[6]. Wykonany ze stali pancernej CM 351 o grubości 18,5 mm kadłub sztywny miał 50,5 metra długości i 4,7 metra szerokości[11][14][a]. Podzielony był grodziami na sześć przedziałów wodoszczelnych: (od dziobu): I – przedział torpedowy ze sterami głębokości oraz GHG, II – przedział akumulatorów wraz z pomieszczeniami załogi, magazynem amunicji i toaletą, III – centrala z pomieszczeniem wielofunkcyjnym (mieszczącym drugą baterię akumulatorów, pomieszczenia załogi i kambuz), IV – przedział silników spalinowych, V – przedział silników elektrycznych, VI – rufowy przedział torpedowy ze sterami kierunku i głębokości[17]. Kadłub ciśnieniowy otoczony był kadłubem lekkim wykonanym z blach o grubości 4–8 mm[18]. Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 769 ton, a w zanurzeniu 871 ton[13][19][b].

Okręt napędzany był na powierzchni przez dwa 6-cylindrowe, czterosuwowe silniki wysokoprężne MAN M6V40/46 z doładowaniem o łącznej mocy 2800 KM przy 470 obr./min, a pod wodą poruszał się dzięki dwóm silnikom elektrycznym prądu stałego BBC GG UB720/8 o łącznej mocy 560 kW (750 KM) przy 295 obr./min[11][20]. Dwa wały napędowe obracały dwie śruby, zapewniając maksymalną prędkość 17 węzłów na powierzchni i 7,6 węzła w zanurzeniu[21][13]. Zasięg wynosił 8500 Mm przy prędkości 10 węzłów w położeniu nawodnym (3250 Mm przy prędkości maksymalnej) oraz 80 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą (130 Mm przy 2 węzłach)[13][22]. Zbiorniki mieściły 113,47 tony paliwa, a energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach akumulatorów AFA 33 MAL 800 W i AFA 33 MAL 800 E po 62 ogniwa każda, o łącznej pojemności 9160 Ah, masie 62 tony i czasie rozładowania 20 godzin[22][23]. Dopuszczalna głębokość zanurzenia okrętu wynosiła 100 metrów, a głębokość zgniecenia 250–280 metrów[21][24].

Okręt wyposażony był w pięć wyrzutni torped kalibru 533 mm (cztery na dziobie i jedną rufową), z łącznym zapasem 14 torped (wymiennie okręt mógł przenosić 26 min typu TMA lub 39 min typu TMB)[25][26]. Uzbrojenie artyleryjskie stanowiło umieszczone przed kioskiem działo pokładowe kalibru 88 mm SK C/35 L/45, z zapasem amunicji wynoszącym 220–250 naboi oraz pojedyncze działko przeciwlotnicze kalibru 20 mm C/38 L/65[6][25]. Jednostka wyposażona też była w pasywny sonar GHG i aktywny S-Gerät, a do obserwacji służyły dwa peryskopy Zeissa: bojowy i nocny[21][27].

Załoga okrętu składała się z czterech oficerów oraz 40 podoficerów i marynarzy[22][28][c].

Służba

U-134 został wcielony do służby w Kriegsmarine 26 lipca 1941 roku[7][29]. Dowództwo okrętu objął kpt. mar. (niem. Kapitänleutnant) Rudolf Schendel, dowodzący wcześniej U-19[30]. U-Boot otrzymał numer poczty polowej M 45 658[8]. Do 31 października 1941 roku załoga jednostki przechodziła szkolenie w składzie 5. Flotylli U-Bootów, operując z Kilonii[7][8].

Pierwszy rejs bojowy

1 listopada 1941 roku okręt został przyporządkowany 3. Flotylli U-Bootów[7][8]. 1 grudnia U-134 wyszedł z Kilonii, udając się na swój pierwszy wojenny patrol na Morze Norweskie i Morze Barentsa[31][32]. 9 grudnia o godzinie 21:04 w pobliżu północnego wybrzeża Norwegii U-Boot wystrzelił dwie torpedy w kierunku płynących w konwoju statków, trafiając w śródokręcie drugiego statku z lewej kolumny[33]. Celem okazał się zbudowany w 1936 roku niemiecki parowiec „Steinbek” o pojemności 2185 BRT, płynący pod balastem z Kirkenes do Tromsø, który zatonął na pozycji 71°09′N 29°25′E/71,150000 29,416667, a z jego załogi uratowanych zostało 12 osób[8][33][d]. Oberkommando der Marine doszło do wniosku, że dowódca U-Boota popełnił niezrozumiały błąd, sądząc, że wrogi konwój płynie kursem na zachód tak blisko wybrzeża Norwegii, pozostającego pod niemiecką kontrolą; odmiennego zdania było BdU, które uznało, że kpt. mar. Schendel nie został poinformowany o godzinach wypłynięcia ani o pozycjach niemieckich jednostek w tym rejonie i tłumaczyło incydent brakiem doświadczenia uczestniczącej w dziewiczym rejsie bojowym załogi[33]. 12 grudnia U-134 dopłynął do bazy w Kirkenes, spędzając w morzu 12 dni[31][32].

Drugi rejs bojowy

24 grudnia okręt wyszedł z Kirkenes na drugi patrol, udając się na wody Oceanu Arktycznego[31][34]. Od 25 grudnia 1941 roku do 19 stycznia 1942 roku okręt wchodził w skład wilczego stada „Ulan”[7][34]. 2 stycznia w odległości 20 Mm na południe od Wyspy Niedźwiedziej U-Boot wystrzelił o godzinie 6:22 torpedę G7e w kierunku marudera z konwoju PQ-7A, zbudowanego w 1924 roku brytyjskiego parowca „Waziristan” o pojemności 5135 BRT, a następnie o 6:39 kolejną, nie uzyskując trafień[8][35]. Dopiero trzecia wystrzelona o 6:48 była celna i przewożący na trasie Nowy Jork – Sydney – Reykjavík – Murmańsk 3700 ton zaopatrzenia wojennego statek (w tym 1000 ton miedzi i 410 ciężarówek marki Ford) zatonął na pozycji 74°09′N 19°10′E/74,150000 19,166667[35]. W wyniku ataku zginęła cała, licząca 47 osób załoga brytyjskiej jednostki (kapitan, 36 marynarzy i 10 artylerzystów)[35]. 20 stycznia po 28 dniach spędzonych w morzu U-134 powrócił do Kirkenes[31][34].

Trzeci rejs bojowy

1 lutego U-Boot wyszedł z Kirkenes na swój trzeci wojenny patrol, kierując się na wody Morza Barentsa[31][36]. Od 4 do 16 lutego okręt wchodził w skład wilczego stada „Umbau”[7][36]. Po trwającym 22 doby bezowocnym rejsie U-134 dopłynął 22 lutego do bazy w Kirkenes[31][36].

Czwarty rejs bojowy

1 marca U-134 wyszedł z Kirkenes, wykonując rozkaz nakazujący powrót jednostki do Niemiec[31][37]. Po 15-dniowym rejsie prowadzącym wzdłuż zachodniego wybrzeża Norwegii okręt dotarł 15 marca do Kilonii[31][37].

Piąty rejs bojowy

19 maja U-Boot wyszedł z Kilonii na swój piąty patrol, udając się najpierw do Kristiansand, a stamtąd 21 maja udał się w dalszą drogę na wody Atlantyku[31][38]. Nie zanotowawszy kontaktu z nieprzyjacielem, 1 czerwca U-134 dopłynął do bazy w La Pallice, po 14 dniach spędzonych w morzu[31][38].

Szósty rejs bojowy

11 czerwca okręt wyszedł z La Pallice na szósty patrol, kierując się pod wschodnie wybrzeże USA i wody Morza Karaibskiego[31][39]. Od 12 do 17 czerwca U-Boot operował w wilczym stadzie „Endrass”[7][39]. 5 lipca u wybrzeży Florydy U-134 napotkał neutralny szwedzki statek „Venezia”, a po uzyskaniu z BdU pozwolenia na atak wystrzelił w jego kierunku dwie torpedy, nie uzyskując trafienia[40]. 27 lipca w Kanale Starobahamskim okręt wykrył konwój, jednak chroniące go samoloty nie pozwoliły na atak[40]. 3 sierpnia w cieśninie Narrows U-Boot przeprowadził atak na amerykański niszczyciel i zgłosił jego zatopienie, jednak nie zostało ono potwierdzone[40]. Po bezowocnym rejsie jednostka dotarła do La Pallice 1 września, spędzając w morzu 83 doby[7][39].

Siódmy rejs bojowy

15 października U-134 wyszedł z La Pallice na swój siódmy wojenny patrol, udając się na wody środkowego Atlantyku[31][41]. Między 20 października a 2 listopada jednostka wchodziła w skład stada „Streitaxt”[7][41]. 14 listopada o godzinie 11:37 załoga okrętu podwodnego dostrzegła płynący samotnie statek, znajdujący się na pozycji, gdzie U-Booty obowiązywał zakaz atakowania żeglugi, jednak dowódca uzyskał drogą radiową z BdU pozwolenie na atak i 16:58 trafił parowiec dwiema torpedami[42]. Zaatakowaną jednostką okazał się zbudowany w 1914 roku panamski frachtowiec „Scapa Flow” o pojemności 4827 BRT, przewożący 4500 ton rudy manganu, 1500 ton lateksu w beczkach i 500 ton gumy w belach na trasie Takoradi – Afryka Zachodnia – Freetown – Trynidad – Saint Thomas – Filadelfia[8][42]. Statek zatonął po minucie od trafienia na przybliżonej pozycji 12°N 30°W/12,000000 -30,000000, a w wyniku ataku bezpośrednio na pokładzie zginęło 32 załogantów (kapitan Samuel Newbold Mace, 25 marynarzy i sześciu artylerzystów); 28 pozostałych opuściło „Scapa Flow” w jednej łodzi ratunkowej i kilku tratwach[42]. Po 45 minutach U-134 wynurzył się i przekazał rozbitkom pakiet bandaży, po czym oddalił się z miejsca ataku; z wyjątkiem jednego z artylerzystów, który zmarł i został pochowany w morzu, reszta została uratowana 1 grudnia przez brytyjską korwetę HMS „Armeria” (K187) i dostarczona do Freetown[42]. W nocy z 8 na 9 stycznia 1943 roku okręt został uszkodzony bombami głębinowymi podczas ataku na konwój TM-1[43]. 15 stycznia jeden z członków załogi popełnił samobójstwo[7][41]. 19 stycznia okręt powrócił do bazy w La Pallice po 97 dniach spędzonych w morzu[31][41]. Było to wyrównanie wcześniejszego rekordu długości patrolu okrętu podwodnego typu VII, należącego do U-552[44].

Ósmy rejs bojowy

3 lutego nowym dowódcą okrętu został mianowany por. mar. (niem. Oberleutnant zur See) Hans-Günther Brosin, dowodzący uprzednio U-634[45]. 6 marca U-Boot wyszedł z La Pallice na ósmy patrol, kierując się na wody północnego Atlantyku[31][46]. Od 11 do 20 marca okręt wchodził w skład stada „Stürmer”, między 21 a 30 marca operował w stadzie „Seeteufel”, a w dniach 15–22 kwietnia należał do stada „Meise”[7][46]. 22 kwietnia, kiedy U-134 znajdował się na pozycji 57°45′N 41°48′W/57,750000 -41,800000, w wyniku ataku lotniczego na okręcie doszło do uszkodzenia siłowni, w wyniku czego zmuszony został do powrotu do bazy, osiągając La Pallice 2 maja, po rejsie trwającym 58 dni[46][47].

Dziewiąty rejs bojowy

10 czerwca U-Boot wyszedł z La Pallice na swój dziewiąty wojenny patrol, udając się pod wybrzeże Florydy[31][48]. 1 lipca dowodzący okrętem por. mar. Hans-Günther Brosin otrzymał awans na stopień kpt. mar. (niem. Kapitänleutnant)[45]. 8 lipca na pozycji 28°03′N 58°54′W/28,050000 -58,900000 U-134 stał się celem ataku operującego z Bermudów amerykańskiego samolotu patrolowego z eskadry VP-201, pilotowanego przez Johna T. Hitchcocka, który zrzucił na okręt od sześciu do ośmiu bomb głębinowych, nie wyrządzając szkód[48][49].

Pojedynek ze sterowcem K-74

18 lipca w Cieśninie Florydzkiej (na pozycji 25°21′N 77°57′W/25,350000 -77,950000) U-134 stoczył walkę z amerykańskim sterowcem typu K K-74 z eskadry ZP-21[7][48]. Aerostat, dowodzony przez por. mar. rez. Nelsona G. Grillsa, wystartował wczesnym wieczorem z bazy lotniczej US Navy w Richmond na Florydzie na rutynowy patrol przeciw U-Bootom[50]. O godzinie 23:40 operator radaru zameldował o kontakcie i po powiadomieniu o nim bazy sterowiec z pełną prędkością udał się w kierunku sygnału, po kilku minutach identyfikując go jako płynący na powierzchni okręt podwodny[50]. O 23:50 K-74 wbrew doktrynie użycia aerostatów rozpoczął atak, próbując chronić płynące w pobliżu statki[50]. Znajdujący się na wysokości około 76 metrów K-74 został ostrzelany i trafiony wachlarzem pocisków przez działko przeciwlotnicze U-134; przelatując nad U-Bootem próbował zrzucić dwie bomby głębinowe Mark XVI, jednak nie opuściły one wyrzutników[50]. Ogień U-Boota spowodował natomiast m.in. pożar prawego silnika sterowca i przedziurawienie powłoki, co doprowadziło do utraty sterowności i opadnięcia aerostatu na powierzchnię morza[50]. Opuściła go cała, licząca 10 osób załoga, jednak jeden z nich utonął przed przybyciem pomocy; reszta rozbitków została podjęta przez naprowadzony przez amfibię Grumman J4F niszczyciel USS „Dahlgren” (DD-187) i ścigacz okrętów podwodnych SC-657[50]. K-74 utrzymywał się na wodzie przez 8 godzin, co pozwoliło dowódcy na zniszczenie tajnych dokumentów. Rozbitkowie utrzymywali dystans od wraku, ze względu na stale podczepione do niego bomby głębinowe. W międzyczasie do wraku aerostatu zbliżył się U-Boot (niezauważony przez rozbitków) i z jego pokładu wykonano zdjęcia zniszczonego aerostatu, które ocalały i zostały opublikowane w 1958 roku[50]. K-74 był jedynym sterowcem zestrzelonym podczas II wojny światowej[7][48].

Dalszy rejs i utrata okrętu

19 lipca na pozycji 24°27′N 79°45′W/24,450000 -79,750000 okręt został zaatakowany przez amerykański samolot patrolowy Lockheed Ventura (pilot John C. Lawrence), który zrzucił trzy bomby głębinowe powodując poważne uszkodzenie dziobowych baterii akumulatorów[7][48]. 21 sierpnia na zachód od wybrzeża Portugalii (na pozycji 42°27′N 24°06′W/42,450000 -24,100000) U-Boot stał się celem ataku samolotów pokładowych Grumman F4F Wildcat i Grumman TBF Avenger z lotniskowca eskortowego USS „Croatan” (CVE-25), płynącego w eskorcie konwoju UGS-14, wychodząc z opresji bez szwanku[48][51].

27 sierpnia 1943 roku w Zatoce Biskajskiej, na północ od Przylądka Ortegal U-134 został zaatakowany bombami głębinowymi przez brytyjską fregatę HMS „Rother” (K224)[7]. Okręt zatonął na pozycji 44°03′N 8°05′W/44,050000 -8,083333, a w wyniku ataku zginęła cała, licząca w tym rejsie 48 osób załoga[7]. Wcześniejsze ustalenia przypisywały jego zatopienie 24 sierpnia bombami głębinowymi przez brytyjski samolot bombowy Vickers Wellington J z 179. Eskadry RAF na pozycji 42°07′N 9°30′W/42,116667 -9,500000[8][29][52][53], jednak w rzeczywistości atak ten dotyczył innego U-Boota, którym był U-340[7].

Podsumowanie działalności bojowej

U-134 odbył dziewięć patroli bojowych, spędzając w morzu 408 dni[31]. W ich trakcie zatopił trzy statki o łącznej pojemności 12 147 BRT, na pokładach których zginęło co najmniej 80 osób[54]. Pełne zestawienie strat przedstawia poniższa tabela[54]:

Lista zatopionych jednostek
Data Nazwa Państwo Tonaż[e] Los jednostki
9 grudnia 1941 „Steinbek”  III Rzesza 2185 zatopiony
2 stycznia 1942 „Waziristan”  Wielka Brytania 5135 zatopiony
14 listopada 1942 „Scapa Flow”  Panama 4827 zatopiony
RAZEM zatopione: 3

Uwagi

  1. ↑ Stal CM 351 produkcji zakładów Kruppa składała się z 1,23% manganu, 0,3% krzemu, 0,17% węgla, 0,13% chromu oraz 0,1% wanadu i miała następujące parametry: wytrzymałość od 55 do 70 kg/mm², granicę plastyczności 45 kg/mm², ściskanie 60% i rozciąganie 28%[15][16].
  2. ↑ Gardiner i Chesneau 1980 ↓, s. 242 podaje wyporność 749/851 ton; Rössler 1989 ↓, s. 335 i Miller 2000 ↓, s. 27 761/865 ton, zaś Gogin 2025 ↓ i Showell 2006 ↓, s. 81 769/1070 ton.
  3. ↑ W momencie zatopienia U-134 na jego pokładzie przebywało 48 osób[7][8].
  4. ↑ W konwoju oprócz „Steinbeka” płynęły trzy niemieckie parowce: „Theresia L.-M. Russ”, „Magdanena Vinnen” i „Coburg”, eskortowane przez uzbrojone trawlery „Polarsonne”, „Nordriff” i „Nordwind”[33].
  5. ↑ Tonaż statków handlowych i innych cywilnych jednostek podany jest w tonach rejestrowych brutto.

Przypisy

  1. 1 2 Rössler 1989 ↓, s. 115.
  2. 1 2 Borowiak 2009a ↓, s. 89.
  3. ↑ Rössler 1989 ↓, s. 115–116.
  4. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 90–91.
  5. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 94.
  6. 1 2 3 4 VIIC ↓.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 U-134 ↓.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Borowiak 2009b ↓, s. 94.
  9. ↑ Bremer Vulkan ↓.
  10. ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 206.
  11. 1 2 3 Gröner 1985 ↓, s. 72.
  12. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 78.
  13. 1 2 3 4 Möller i Brack 2004 ↓, s. 73.
  14. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 92, 113.
  15. ↑ Rössler 1989 ↓, s. 157.
  16. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 113.
  17. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 113, 120–132.
  18. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 114.
  19. ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 209.
  20. ↑ Möller i Brack 2004 ↓, s. 73–74.
  21. 1 2 3 Gogin 2025 ↓.
  22. 1 2 3 Borowiak 2009a ↓, s. 93.
  23. ↑ Gröner 1985 ↓, s. 74.
  24. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 91.
  25. 1 2 Borowiak 2009a ↓, s. 92.
  26. ↑ Miller 2000 ↓, s. 27.
  27. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 126.
  28. ↑ Gardiner i Chesneau 1980 ↓, s. 242.
  29. 1 2 Gröner 1985 ↓, s. 83.
  30. ↑ Rudolf Schendel ↓.
  31. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 patrole ↓.
  32. 1 2 patrol 1 ↓.
  33. 1 2 3 4 Steinbek ↓.
  34. 1 2 3 patrol 2 ↓.
  35. 1 2 3 Waziristan ↓.
  36. 1 2 3 patrol 3 ↓.
  37. 1 2 patrol 4 ↓.
  38. 1 2 patrol 5 ↓.
  39. 1 2 3 patrol 6 ↓.
  40. 1 2 3 Blair 1998 ↓, s. 654.
  41. 1 2 3 4 patrol 7 ↓.
  42. 1 2 3 4 Scapa Flow ↓.
  43. ↑ Blair 1999 ↓, s. 177–178.
  44. ↑ Blair 1999 ↓, s. 102.
  45. 1 2 Hans-Günther Brosin ↓.
  46. 1 2 3 patrol 8 ↓.
  47. ↑ Blair 1999 ↓, s. 315.
  48. 1 2 3 4 5 6 patrol 9 ↓.
  49. ↑ Blair 1999 ↓, s. 398.
  50. 1 2 3 4 5 6 7 Vaeth 1979 ↓.
  51. ↑ Blair 1999 ↓, s. 428.
  52. ↑ Möller i Brack 2004 ↓, s. 74.
  53. ↑ Blair 1999 ↓, s. 428, 480.
  54. 1 2 uboatsucc ↓.

Bibliografia

  • Clay Blair: Hitlera wojna U-Bootów. Myśliwi 1939–1942. Warszawa: Wydawnictwo Magnum, 1998. ISBN 83-85852-26-3.
  • Clay Blair: Hitlera wojna U-Bootów. Ścigani 1942–1945. Warszawa: Wydawnictwo Magnum, 1999. ISBN 83-85852-42-5.
  • Mariusz Borowiak: Żelazne rekiny Dönitza. T. 1. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Alma-Press, 2009. ISBN 978-83-7020-400-6.
  • Mariusz Borowiak: Żelazne rekiny Dönitza. T. 2. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Alma-Press, 2009. ISBN 978-83-7020-406-8.
  • Conway’s All the World’s Fighting Ships 1922–1946. Robert Gardiner, Roger Chesneau (red.). London: Conway Maritime Press, 1980. ISBN 0-85177-146-7. (ang.).
  • Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 2007. ISBN 1-85367-623-3. (ang.).
  • Ivan Gogin, „VIIC” type seagoing submarines (1940–1944) [online], Navypedia [dostęp 2025-09-10] (ang.).
  • Erich Gröner: Die deutschen Kriegsschiffe 1815–1945: U-Boote, Hilfskreuzer, Minenschiffe, Netzleger, Sperrbrecher. T. 3. Koblenz: Bernard & Graefe, 1985. ISBN 3-7637-4802-4. (niem.).
  • Guðmundur Helgason: Bremer Vulkan-Vegesacker Werft, Bremen-Vegesack. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Kapitänleutnant Hans-Günther Brosin. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Kapitänleutnant Rudolf Schendel. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-134. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-134. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-134. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-134. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-134. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-134. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-134. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-134. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-134. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrols by U-134. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Scapa Flow. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Ships hit by U-134. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Steinbek. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Type VIIC. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: U-134. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Waziristan. uboat.net. [dostęp 2025-09-10]. (ang.).
  • David Miller: U-Boats: History, Development and Equipment, 1914–1945. London: Conway Maritime Press, 2000. ISBN 978-0851777900. (ang.).
  • Eberhard Möller, Werner Brack: The Encyclopedia of U-Boats: From 1904 to the Present. London: Greenhill Books, 2004. ISBN 1-85367-623-3. (ang.).
  • Eberhard Rössler: The U-Boat: The Evolution And Technical History Of German Submarines. Annapolis: Naval Institute Press, 1989. ISBN 0-87021-966-9. (ang.).
  • Jak P. Mallmann Showell: The U-Boat Century: German Submarine Warfare 1906–2006. London: Chatham Publishing, 2006. ISBN 978-1-86176-241-2. (ang.).
  • J. Gordon Vaeth: Incident in the Florida Straits. U.S. Naval Institute, 08.1979. [dostęp 2025-10-09]. (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.