U-204 (1941)
 Siostrzana jednostka U-205 – U-203 w czerwcu 1942 roku | |
| Klasa | |
|---|---|
| Typ | |
| Historia | |
| Stocznia | |
| Położenie stępki |
22 kwietnia 1940 |
| Wodowanie |
23 stycznia 1941 |
 Kriegsmarine
| |
| Nazwa |
U-204 |
| Wejście do służby |
8 marca 1941 |
| Zatopiony |
19 października 1941 |
| Dane taktyczno-techniczne | |
| Wyporność • na powierzchni • w zanurzeniu |
|
| Długość |
67,1 metra |
| Szerokość |
6,2 metra |
| Zanurzenie |
4,74 metra |
| Zanurzenie testowe |
100 metrów |
| Rodzaj kadłuba | |
| Materiał kadłuba | |
| Napęd | |
| 2 silniki wysokoprężne o łącznej mocy 3200 KM 2 silniki elektryczne o łącznej mocy 750 KM 2 śruby | |
| Prędkość • na powierzchni • w zanurzeniu |
|
| Zasięg |
na powierzchni: 8500 Mm przy 10 węzłach |
| Sensory | |
| GHG, S-Gerät | |
| Uzbrojenie | |
| 1 działo kal. 88 mm 1 działko plot. kal. 20 mm 14 torped | |
| Wyrzutnie torpedowe |
5 × 533 mm |
| Załoga |
44 |
U-204 – niemiecki okręt podwodny typu VIIC z okresu II wojny światowej.
Wyporność U-Boota wynosiła 769 ton w położeniu nawodnym i 871 ton pod wodą, a jego główną bronią było 14 torped o kalibrze 533 mm, wystrzeliwanych z pięciu wewnętrznych wyrzutni. Jednostka rozwijała na powierzchni maksymalną prędkość 17,7 węzła, jej zasięg przy prędkości 10 węzłów wynosił 8500 Mm.
Okręt został zwodowany 23 stycznia 1941 roku w stoczni Friedrich Krupp Germaniawerft w Kilonii, a 8 marca 1941 roku wcielono go do służby w Kriegsmarine. Pływając w składzie 1. Flotylli U-Bootów U-204 odbył trzy patrole bojowe, podczas których zatopił cztery statki o łącznej pojemności 17 157 BRT i niszczyciel o wyporności 1060 ton. U-Boot został zatopiony bombami głębinowymi przez brytyjskie okręty 19 października 1941 roku na Atlantyku nieopodal Tangeru.
Projekt i budowa
Jednostki typu VIIC były kolejnym ewolucyjnym ulepszeniem najliczniej budowanych w Niemczech okrętów typu VII. Poprzednik – typ VIIB – miał niewystarczający zasięg i za mało miejsca pod pokładem, by można było zainstalować sonar[1][2]. Opracowany w 1938 roku projekt nowego okrętu różnił się od poprzedniej wersji m.in. zwiększoną grubością blach kadłuba sztywnego (z 16 do 18,5 mm, co zwiększyło maksymalną głębokość zanurzenia z 200 metrów do 250–280 metrów), przedłużeniem kadłuba o 60 cm i kiosku o 30 cm oraz powiększeniem zbiorników paliwa o 5,4 m³, co poprawiło zasięg[3][4]. Powiększone rozmiary pozwoliły na instalację aktywnego sonaru S-Gerät, który uzupełniał pasywny Gruppenhorchgerät (GHG)[1][2]. Do zakończenia wojny do służby weszło 568 okrętów typu VIIC[5][6].
U-204 zamówiono 23 września 1939 roku[7][8]. Został zbudowany w stoczni Friedrich Krupp Germaniawerft w Kilonii jako jeden z 58 okrętów typu VIIC zamówionych w tej wytwórni[9][10]. U-204 otrzymał numer stoczniowy 633 (Werk 633)[7][11]. Stępkę okrętu położono 22 kwietnia 1940 roku, a zwodowany został 23 stycznia 1941 roku[7][8].
Dane taktyczno-techniczne
U-204 był średniej wielkości okrętem podwodnym o konstrukcji dwukadłubowej[12]. Długość całkowita wynosiła 67,1 metra, szerokość 6,2 metra i zanurzenie 4,74 metra[6][13]. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 9,6 metra[6]. Wykonany ze stali pancernej CM 351 o grubości 18,5 mm kadłub sztywny miał 50,5 metra długości i 4,7 metra szerokości[14][15][a]. Podzielony był grodziami na sześć przedziałów wodoszczelnych: (od dziobu): I – przedział torpedowy ze sterami głębokości oraz GHG, II – przedział akumulatorów wraz z pomieszczeniami załogi, magazynem amunicji i toaletą, III – centrala z pomieszczeniem wielofunkcyjnym (mieszczącym drugą baterię akumulatorów, pomieszczenia załogi i kambuz), IV – przedział silników spalinowych, V – przedział silników elektrycznych, VI – rufowy przedział torpedowy ze sterami kierunku i głębokości[18]. Kadłub ciśnieniowy otoczony był kadłubem lekkim wykonanym z blach o grubości 4–8 mm[19]. Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 769 ton, a w zanurzeniu 871 ton[13][20][b].
Okręt napędzany był na powierzchni przez dwa 6-cylindrowe, czterosuwowe silniki wysokoprężne Krupp-Germaniawerft F46 z doładowaniem o łącznej mocy 3200 KM przy 470-490 obr./min, a pod wodą poruszał się dzięki dwóm silnikom elektrycznym prądu stałego AEG GU 460/8-276 o łącznej mocy 560 kW (750 KM) przy 295 obr./min[14][13]. Dwa wały napędowe obracały dwie śruby, zapewniając maksymalną prędkość 17,7 węzła na powierzchni i 7,6 węzła w zanurzeniu[21][13]. Zasięg wynosił 8500 Mm przy prędkości 10 węzłów w położeniu nawodnym (3250 Mm przy prędkości maksymalnej) oraz 80 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą (130 Mm przy 2 węzłach)[13][22]. Zbiorniki mieściły 113,47 tony paliwa, a energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach akumulatorów AFA 33 MAL 800 W po 62 ogniwa każda, o łącznej pojemności 9160 Ah, masie 62 tony i czasie rozładowania 20 godzin[22][23]. Dopuszczalna głębokość zanurzenia okrętu wynosiła 100 metrów, a głębokość zgniecenia 250–280 metrów[21][24].
Okręt wyposażony był w pięć wyrzutni torped o kalibrze 533 mm (cztery na dziobie i jedną rufową), z łącznym zapasem 14 torped (wymiennie okręt mógł przenosić 26 min typu TMA lub 39 min typu TMB)[25][26]. Uzbrojenie artyleryjskie stanowiło umieszczone przed kioskiem działo pokładowe kalibru 88 mm SK C/35 L/45, z zapasem amunicji wynoszącym 220–250 naboi oraz pojedyncze działko przeciwlotnicze kalibru 20 mm C/38 L/65[6][25]. Jednostka wyposażona też była w pasywny sonar GHG i aktywny S-Gerät, a do obserwacji służyły dwa peryskopy Zeissa: bojowy i nocny[21][27].
Załoga okrętu składała się z czterech oficerów oraz 40 podoficerów i marynarzy[22][28][c].
Służba
U-204 został wcielony do służby w Kriegsmarine 8 marca 1941 roku[7][29]. Dowództwo okrętu objął por. mar. (niem. Oberleutnant zur See) Walter Kell, dowodzący wcześniej U-8[30]. U-Boot otrzymał numer poczty polowej M 37 084[8]. 1 kwietnia dowódca okrętu został awansowany na stopień kpt. mar. (niem. Kapitänleutnant)[30]. Do 1 maja załoga jednostki przechodziła szkolenie w składzie 1. Flotylli U-Bootów, operując z Kilonii[7][11].
Pierwszy rejs bojowy
24 maja 1941 roku U-204 wyszedł z Kilonii, udając się na swój pierwszy wojenny patrol na Ocean Atlantycki[31][32]. 31 maja o godzinie 5:15 w odległości około 65 Mm na południowy zachód od Dyrafjord U-Boot zatopił ogniem artyleryjskim zbudowaną w 1940 roku islandzką motorową łódź rybacką „Holmsteinn” o pojemności 16 BRT, która zatonęła na pozycji 65°39′N 26°23′W/65,650000 -26,383333 (zginęła cała, licząca cztery osoby załoga jednostki)[11][33]. Na początku czerwca U-204 miał uzupełnić zapas paliwa ze stojącego w odległości 80 Mm na południowy zachód od Grenlandii zbiornikowca „Belchen”, jednak operacja została odwołana z powodu samozatopienia statku 3 czerwca w wyniku ataku przeprowadzonego przez brytyjskie krążowniki HMS „Aurora” (12) i HMS „Kenya” (14)[34]. Między 5 a 15 czerwca okręt wchodził w skład wilczego stada „West”[7][32]. 10 czerwca o godzinie 2:48 w odległości około 450 Mm na wschód od St. John’s U-204 wystrzelił dwie torpedy w kierunku marudera z konwoju OB-330, zbudowanego w 1919 roku belgijskiego parowca „Mercier” o pojemności 7886 BRT, przewożącego 1000 worków poczty i samoloty szkolne na trasie Liverpool – Halifax – Montreal[35]. W parowiec trafiła jedna z nich, eksplodując na wysokości ładowni nr 2 z lewej burty, po czym jednostka nabrała przechyłu na prawą burtę, a jej licząca 57 osób załoga (wraz z pięcioma artylerzystami i sześcioma pasażerami) po nadaniu sygnału SOS rozpoczęła przygotowania do opuszczenia statku[35]. O godzinie 02:57 U-Boot wystrzelił jeszcze jedną torpedę typu G7e, która trafiła w prawą burtę dokładnie w środek ładowni nr 3 i spowodowała zatonięcie „Merciera” po około 20 minutach na pozycji 48°30′N 41°30′W/48,500000 -41,500000[11][35]. W wyniku ataku kapitan i sześciu członków załogi zginęło, a sześciu zostało rannych[35]. Ocaleli opuścili statek na dwóch łodziach ratunkowych i zostali uratowani przez dwa fińskie parowce: 15 czerwca 35 rozbitków podjął „Hammarland”, a dwa dni później drugą łódź z 26 osobami na pokładzie odnalazł „Kemi”[35].
Od 16 do 20 czerwca okręt przyporządkowany był do wilczego stada „Kurfürst”[7][32]. 27 czerwca U-204 dopłynął do bazy w Breście, spędzając w morzu 35 dni[31][32].
Drugi rejs bojowy
22 lipca okręt wyszedł z Brestu na drugi patrol, udając się na wody północnego Atlantyku[31][36]. 2 sierpnia U-204 w odległości około 500 Mm od Brestu wykrył za pomocą GHG zmierzający w stronę Wysp Brytyjskich konwój SL-81, informując o kontakcie BdU[37]. Okręt wykonał atak torpedowy na komodorski statek „Abosso” (11 300 BRT), jednak bez rezultatu[38][d]. 19 sierpnia w odległości około 400 Mm na południowy zachód od Irlandii U-Boot wystrzelił o godzinie 2:05 torpedę G7e w kierunku płynącego za konwojem OG-71 norweskiego niszczyciela KNM „Bath” (I17) o wyporności 1060 ton, należącego do 5. Grupy Eskortowej[11][39]. Niszczyciel został trafiony w śródokręcie i zatonął w ciągu sześciu minut na przybliżonej pozycji 49°00′N 17°00′W/49,000000 -17,000000[39][e]. W wyniku ataku i eksplodujących podczas tonięcia bomb głębinowych zginęły 83 z liczącej 124 osoby załogi (dowódca C.F.T. Melsom, dwóch norweskich oficerów, 68 norweskich marynarzy, dwóch brytyjskich oficerów i dziesięciu brytyjskich marynarzy)[39]. Pozostali rozbitkowie zostali uratowani przez korwetę HMS „Hydrangea” (K39) i niszczyciel HMS „Wanderer” (D74)[39]. U-204 raportował także zatopienie płynących w konwoju dwóch dużych statków handlowych o łącznej pojemności 16 000 BRT, jednak nie zostało to potwierdzone[40]. 22 sierpnia po 32 dniach spędzonych w morzu U-204 powrócił do Brestu[31][36].
Trzeci rejs bojowy i utrata okrętu
20 września U-Boot wyszedł z Brestu na swój trzeci wojenny patrol, kierując się na wody Atlantyku[31][41]. W dniach 5–19 października okręt wchodził w skład wilczego stada „Breslau”[7]. 14 października o godzinie 00:45 w pobliżu Przylądka Roche w Zatoce Kadyksu U-204 wystrzelił co najmniej dwie torpedy w kierunku zbudowanego w 1904 roku neutralnego hiszpańskiego żaglowca „Aingeru Guardakoa” o pojemności 97 BRT, płynącego z Lizbony do Tangeru[42]. Statek zatonął natychmiast po trafieniu na pozycji 36°20′N 6°15′W/36,333333 -6,250000, a z liczącej siedem osób załogi ocaleli kapitan i czterech marynarzy, podjęci następnego ranka przez kuter rybacki[42][f]. 16 października okręt podwodny potajemnie zawinął do portu w Kadyksie, pobierając paliwo od przebywającego tam niemieckiego statku zaopatrzeniowego „Thalia”[41][43].
19 października 1941 roku o godzinie 3:00 U-Boot w odległości około 30 Mm od Przylądka Spartel trafił torpedą w płynący zygzakiem, zbudowany w 1938 roku brytyjski motorowy zbiornikowiec „Inverlee” o pojemności 9158 BRT, eskortowany przez uzbrojone trawlery HMS „Lady Hogarth” (4.89) i HMS „Stella Carina” (FY352)[11][44]. Przewożący 13 880 ton oleju opałowego na trasie z Trynidadu do Gibraltaru statek stanął w płomieniach, po czym o 3:13 trafiony został drugą torpedą, która spowodowała potężną eksplozję widoczną z odległości kilkudziesięciu mil morskich[44]. Z przebywających na pokładzie 43 osób (38 członków załogi i pięciu artylerzystów) zginęło 21, a pozostali zostali uratowani przez HMS „Lady Hogarth” i przybyłe na miejsce zdarzenia HMS „Haarlem” (FY306) i niszczyciel HMS „Duncan” (D99)[44]. Ostatecznie wypalony wrak zbiornikowca zatonął około południa na pozycji 35°36′N 6°22′W/35,600000 -6,366667[44].
Zaalarmowane zatopieniem „Inverlee” dowództwo wysłało w morze z bazy w Gibraltarze korwety 37. Grupy Eskortowej w celu wykrycia i zaatakowania podwodnego napastnika[41][44]. O godzinie 21:46 nieopodal Tangeru HMS „Mallow” (K81) nawiązał kontakt akustyczny z U-Bootem, a osiem minut później zrzucił serię siedmiu bomb głębinowych, po czym na powierzchni morza pokazała się duża plama ropy[7][41]. O 22:21 w pobliżu rozlanej ropy pięć bomb głębinowych zrzucił HMS „Carnation” (K00), a następnego dnia o godzinie 9:00 dwie serie po pięć bomb zrzucił przybyły na miejsce slup HMS „Rochester” (L50), po czym plama powiększyła się[7][41]. Następnego dnia w odległości 8 Mm na wschód od plamy załoga korwety HMS „Bluebell” (K80) odnalazła fragmenty torpedy G7a[7][11]. Prawdopodobnie U-204 został zatopiony już w pierwszym ataku przeprowadzonym przez HMS „Mallow” (K81), lub został wtedy ciężko uszkodzony i zatonął ostatecznie w wyniku ataku HMS „Rochester” (L50)[7][41]. Na pokładzie zatopionego na pozycji 35°46′N 6°02′W/35,766667 -6,033333 U-Boota zginęła cała, licząca w tym rejsie 46 osób załoga[7][29].
Podsumowanie działalności bojowej
U-204 odbył trzy patrole bojowe, spędzając w morzu 97 dni[31]. W ich trakcie zatopił cztery statki o łącznej pojemności 17 157 BRT i niszczyciel o wyporności 1060 ton, na pokładach których zginęło co najmniej 117 osób[45]. Pełne zestawienie strat przedstawia poniższa tabela[45]:
| Data | Nazwa | Państwo | Tonaż[g] | Los jednostki |
|---|---|---|---|---|
| 31 maja 1941 | „Holmsteinn” |  Islandia |
16 | zatopiony |
| 10 czerwca 1941 | „Mercier” |  Belgia |
7886 | zatopiony |
| 19 sierpnia 1941 | KNM „Bath” (I17) |  Norweska KMW |
1060 | zatopiony |
| 14 października 1941 | „Aingeru Guardakoa” |  Hiszpania |
97 | zatopiony |
| 19 października 1941 | „Inverlee” |  Wielka Brytania |
9158 | zatopiony |
| RAZEM | zatopione: | 5 | ||
Uwagi
- ↑ Stal CM 351 produkcji zakładów Kruppa składała się z 1,23% manganu, 0,3% krzemu, 0,17% węgla, 0,13% chromu oraz 0,1% wanadu i miała następujące parametry: wytrzymałość od 55 do 70 kg/mm², granicę plastyczności 45 kg/mm², ściskanie 60% i rozciąganie 28%[16][17].
- ↑ Gardiner i Chesneau 1980 ↓, s. 242 podaje wyporność 749/851 ton; Rössler 1989 ↓, s. 335 i Miller 2000 ↓, s. 27 761/865 ton, zaś Gogin 2025 ↓ i Showell 2006 ↓, s. 81 769/1070 ton.
- ↑ W momencie zatopienia U-204 na jego pokładzie przebywało 46 osób[7][11].
- ↑ Blair 1998 ↓, s. 361 podaje, że U-204 podczas ataku na konwój zatopił brytyjski statek „Kumasian” o pojemności 5000 BRT, jednak według Kumasian ↓ statek został zatopiony przez U-74.
- ↑ U-204 wystrzelił w kierunku trafionego niszczyciela także torpedę z wyrzutni rufowej, jednak przeszła ona pod celem[39].
- ↑ Borowiak 2009b ↓, s. 103 nie uwzględnia tej jednostki w wykazie zatopionych przez U-204 statków; zamiast niej widnieje francuski parowiec „C. Jon” (744 BRT), zatopiony 5 października na pozycji 48°30′N 13°00′W/48,500000 -13,000000.
- ↑ Tonaż statków handlowych i innych cywilnych jednostek podany jest w tonach rejestrowych brutto, a w przypadku okrętów podana jest wyporność w tonach.
Przypisy
- 1 2 Rössler 1989 ↓, s. 115.
- 1 2 Borowiak 2009a ↓, s. 89.
- ↑ Rössler 1989 ↓, s. 115–116.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 90–91.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 94.
- 1 2 3 4 VIIC ↓.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 U-204 ↓.
- 1 2 3 Borowiak 2009b ↓, s. 102.
- ↑ Germaniawerft ↓.
- ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 205.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Borowiak 2009b ↓, s. 103.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 78.
- 1 2 3 4 5 Möller i Brack 2004 ↓, s. 73.
- 1 2 Gröner 1985 ↓, s. 72.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 92, 113.
- ↑ Rössler 1989 ↓, s. 157.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 113.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 113, 120–132.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 114.
- ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 209.
- 1 2 3 Gogin 2025 ↓.
- 1 2 3 Borowiak 2009a ↓, s. 93.
- ↑ Gröner 1985 ↓, s. 74.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 91.
- 1 2 Borowiak 2009a ↓, s. 92.
- ↑ Miller 2000 ↓, s. 27.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 126.
- ↑ Gardiner i Chesneau 1980 ↓, s. 242.
- 1 2 Gröner 1985 ↓, s. 83.
- 1 2 Walter Kell ↓.
- 1 2 3 4 5 6 patrole ↓.
- 1 2 3 4 patrol 1 ↓.
- ↑ Holmsteinn ↓.
- ↑ Blair 1998 ↓, s. 324.
- 1 2 3 4 5 Mercier ↓.
- 1 2 patrol 2 ↓.
- ↑ Blair 1998 ↓, s. 360.
- ↑ Blair 1998 ↓, s. 361.
- 1 2 3 4 5 HNoMS Bath (I 17) ↓.
- ↑ Blair 1998 ↓, s. 365.
- 1 2 3 4 5 6 patrol 3 ↓.
- 1 2 Aingeru Guardakoa ↓.
- ↑ Blair 1998 ↓, s. 418.
- 1 2 3 4 5 Inverlee ↓.
- 1 2 uboatsucc ↓.
Bibliografia
- Clay Blair: Hitlera wojna U-Bootów. Myśliwi 1939–1942. Warszawa: Wydawnictwo Magnum, 1998. ISBN 83-85852-26-3.
- Mariusz Borowiak: Żelazne rekiny Dönitza. T. 1. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Alma-Press, 2009. ISBN 978-83-7020-400-6.
- Mariusz Borowiak: Żelazne rekiny Dönitza. T. 2. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Alma-Press, 2009. ISBN 978-83-7020-406-8.
- Conway’s All the World’s Fighting Ships 1922–1946. Robert Gardiner, Roger Chesneau (red.). London: Conway Maritime Press, 1980. ISBN 0-85177-146-7. (ang.).
- Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 2007. ISBN 1-85367-623-3. (ang.).
- Ivan Gogin: „VIIC” type seagoing submarines (1940–1944). Navypedia. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Erich Gröner: Die deutschen Kriegsschiffe 1815–1945: U-Boote, Hilfskreuzer, Minenschiffe, Netzleger, Sperrbrecher. T. 3. Koblenz: Bernard & Graefe, 1985. ISBN 3-7637-4802-4. (niem.).
- Guðmundur Helgason: Aingeru Guardakoa. uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: F. Krupp Germaniawerft AG, Kiel. uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: HNoMS Bath (I 17). uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Holmsteinn. uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Inverlee. uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Kapitänleutnant Walter Kell. uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Kumasian. uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Mercier. uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-204. uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-204. uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-204. uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrols by U-204. uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Ships hit by U-204. uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Type VIIC. uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: U-204. uboat.net. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
- David Miller: U-Boats: History, Development and Equipment, 1914–1945. London: Conway Maritime Press, 2000. ISBN 978-0851777900. (ang.).
- Eberhard Möller, Werner Brack: The Encyclopedia of U-Boats: From 1904 to the Present. London: Greenhill Books, 2004. ISBN 1-85367-623-3. (ang.).
- Eberhard Rössler: The U-Boat: The Evolution And Technical History Of German Submarines. Annapolis: Naval Institute Press, 1989. ISBN 0-87021-966-9. (ang.).
- Jak P. Mallmann Showell: The U-Boat Century: German Submarine Warfare 1906–2006. London: Chatham Publishing, 2006. ISBN 978-1-86176-241-2. (ang.).