U-209 (1941)
 Siostrzana jednostka U-209 – U-203 w czerwcu 1942 roku | |
| Klasa | |
|---|---|
| Typ | |
| Historia | |
| Stocznia | |
| Położenie stępki |
28 listopada 1940 |
| Wodowanie |
28 sierpnia 1941 |
 Kriegsmarine
| |
| Nazwa |
U-209 |
| Wejście do służby |
11 października 1941 |
| Los okrętu |
zaginiony po 6 maja 1943 |
| Dane taktyczno-techniczne | |
| Wyporność • na powierzchni • w zanurzeniu |
|
| Długość |
67,1 metra |
| Szerokość |
6,2 metra |
| Zanurzenie |
4,74 metra |
| Zanurzenie testowe |
100 metrów |
| Rodzaj kadłuba | |
| Materiał kadłuba | |
| Napęd | |
| 2 silniki wysokoprężne o łącznej mocy 3200 KM 2 silniki elektryczne o łącznej mocy 750 KM 2 śruby | |
| Prędkość • na powierzchni • w zanurzeniu |
|
| Zasięg |
na powierzchni: 8500 Mm przy 10 węzłach |
| Sensory | |
| GHG, S-Gerät | |
| Uzbrojenie | |
| 1 działo kal. 88 mm 1 działko plot. kal. 20 mm | |
| Wyrzutnie torpedowe |
5 × 533 mm |
| Załoga |
44 |
U-209 – niemiecki okręt podwodny typu VIIC z okresu II wojny światowej.
Wyporność U-Boota wynosiła 769 ton w położeniu nawodnym i 871 ton pod wodą, a jego główną bronią było 14 torped o kalibrze 533 mm, wystrzeliwanych z pięciu wewnętrznych wyrzutni. Jednostka rozwijała na powierzchni maksymalną prędkość 17,7 węzła, jej zasięg przy prędkości 10 węzłów wynosił 8500 Mm.
Okręt został zwodowany 28 sierpnia 1941 roku w stoczni Friedrich Krupp Germaniawerft w Kilonii, a 11 października 1941 roku wszedł do służby w Kriegsmarine. Pływając w składzie 6., 11. i 1. Flotylli U-Bootów U-209 odbył siedem patroli bojowych, podczas których zatopił cztery statki o łącznej pojemności 1356 BRT. U-209 zaginął po 6 maja 1943 roku na północnym Atlantyku.
Projekt i budowa
Jednostki typu VIIC były kolejnym ewolucyjnym ulepszeniem najliczniej budowanych w Niemczech okrętów typu VII. Poprzednik – typ VIIB – miał niewystarczający zasięg i za mało miejsca pod pokładem, by można było zainstalować sonar[1][2]. Opracowany w 1938 roku projekt nowego okrętu różnił się od poprzedniej wersji m.in. zwiększoną grubością blach kadłuba sztywnego (z 16 do 18,5 mm, co zwiększyło maksymalną głębokość zanurzenia z 200 metrów do 250–280 metrów), przedłużeniem kadłuba o 60 cm i kiosku o 30 cm oraz powiększeniem zbiorników paliwa o 5,4 m³, co poprawiło zasięg[3][4]. Powiększone rozmiary pozwoliły na instalację aktywnego sonaru S-Gerät, który uzupełniał pasywny Gruppenhorchgerät (GHG)[1][2]. Do zakończenia wojny do służby weszło 568 okrętów typu VIIC[5][6].
U-209 zamówiono 16 października 1939 roku[7][8]. Został zbudowany w stoczni Friedrich Krupp Germaniawerft w Kilonii jako jeden z 58 okrętów typu VIIC zamówionych w tej wytwórni[9][10]. U-209 otrzymał numer stoczniowy 638 (Werk 638)[7][8]. Stępkę okrętu położono 28 listopada 1940 roku, a zwodowany został 28 sierpnia 1941 roku[7][8].
Dane taktyczno-techniczne
U-209 był średniej wielkości okrętem podwodnym o konstrukcji dwukadłubowej[11]. Długość całkowita wynosiła 67,1 metra, szerokość 6,2 metra i zanurzenie 4,74 metra[6][12]. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 9,6 metra[6]. Wykonany ze stali pancernej CM 351 o grubości 18,5 mm kadłub sztywny miał 50,5 metra długości i 4,7 metra szerokości[13][14][a]. Podzielony był grodziami na sześć przedziałów wodoszczelnych: (od dziobu): I – przedział torpedowy ze sterami głębokości oraz GHG, II – przedział akumulatorów wraz z pomieszczeniami załogi, magazynem amunicji i toaletą, III – centrala z pomieszczeniem wielofunkcyjnym (mieszczącym drugą baterię akumulatorów, pomieszczenia załogi i kambuz), IV – przedział silników spalinowych, V – przedział silników elektrycznych, VI – rufowy przedział torpedowy ze sterami kierunku i głębokości[17]. Kadłub ciśnieniowy otoczony był kadłubem lekkim wykonanym z blach o grubości 4–8 mm[18]. Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 769 ton, a w zanurzeniu 871 ton[12][10][b].
Okręt napędzany był na powierzchni przez dwa 6-cylindrowe, czterosuwowe silniki wysokoprężne Krupp-Germaniawerft F46 z doładowaniem o łącznej mocy 3200 KM przy 470-490 obr./min, a pod wodą poruszał się dzięki dwóm silnikom elektrycznym prądu stałego AEG GU 460/8-276 o łącznej mocy 560 kW (750 KM) przy 295 obr./min[13][12]. Dwa wały napędowe obracały dwie śruby, zapewniając maksymalną prędkość 17,7 węzła na powierzchni i 7,6 węzła w zanurzeniu[19][12]. Zasięg wynosił 8500 Mm przy prędkości 10 węzłów w położeniu nawodnym (3250 Mm przy prędkości maksymalnej) oraz 80 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą (130 Mm przy 2 węzłach)[12][20]. Zbiorniki mieściły 113,47 tony paliwa, a energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach akumulatorów AFA 33 MAL 800 W po 62 ogniwa każda, o łącznej pojemności 9160 Ah, masie 62 tony i czasie rozładowania 20 godzin[20][21]. Dopuszczalna głębokość zanurzenia okrętu wynosiła 100 metrów, a głębokość zgniecenia 250–280 metrów[19][22].
Okręt wyposażony był w pięć wyrzutni torped o kalibrze 533 mm (cztery na dziobie i jedną rufową), z łącznym zapasem 14 torped (wymiennie okręt mógł przenosić 26 min typu TMA lub 39 min typu TMB)[23][24]. Uzbrojenie artyleryjskie stanowiło umieszczone przed kioskiem działo pokładowe kalibru 88 mm SK C/35 L/45, z zapasem amunicji wynoszącym 220–250 naboi oraz pojedyncze działko przeciwlotnicze kalibru 20 mm C/38 L/65[6][23]. Jednostka wyposażona też była w pasywny sonar GHG i aktywny S-Gerät, a do obserwacji służyły dwa peryskopy Zeissa: bojowy i nocny[19][25].
Załoga okrętu składała się z czterech oficerów oraz 40 podoficerów i marynarzy[20][26][c].
Służba
U-209 został wcielony do służby w Kriegsmarine 11 października 1941 roku[7][27]. Dowództwo okrętu objął kpt. mar. (niem. Kapitänleutnant) Heinrich Brodda[28]. U-Boot otrzymał numer poczty polowej M 30 549[8]. Do 28 lutego 1942 roku załoga jednostki przechodziła szkolenie w składzie 6. Flotylli U-Bootów, operując z Gdańska[7][8].
Pierwszy rejs bojowy
11 marca 1942 roku U-209 wyszedł z Kilonii i następnego dnia osiągnął Helgoland, skąd 15 marca udał się na swój pierwszy wojenny patrol na Morze Norweskie[29][30]. W dniach 23–29 marca okręt wchodził w skład wilczego stada „Ziethen”[7][30]. 28 marca o godzinie 7:04 okręt podwodny został dostrzeżony przez brytyjski trawler ZOP HMS „Blackfly” (FY117), eskortujący polski statek handlowy „Tobruk” – marudera z konwoju PQ-13[7][30]. U-209 zanurzył się, po czym został obrzucony dwiema bombami głębinowymi, z których tylko jedna eksplodowała[7][30]. O 7:42 U-209 wystrzelił w kierunku trawlera niecelną torpedę z wyrzutni rufowej, który odpowiedział na atak dwoma kolejnymi bombami głębinowymi; następne kontakt został zerwany z powodu zamieci śnieżnej[7][30]. Następnego dnia na Morzu Barentsa o godzinie 11:03 okręt wykonał alarmowe zanurzenie po wykryciu przez brytyjskie trałowce HMS „Hussar” (J82) i HMS „Gossamer” (J63), które przeprowadziły do godziny 12:44 siedem ataków na U-Boota zrzucając łącznie 30 bomb głębinowych[7][30]. Po usłyszeniu dwóch podwodnych eksplozji załogi trałowców zgłosiły zatopienie okrętu podwodnego, jednak U-209 zdołał oddalić się bez uszkodzeń po kilku pierwszych atakach[7][30].
Od 29 do 31 marca U-Boot operował w stadzie „Eiswolf”[7][30]. 1 kwietnia po 18 dniach spędzonych w morzu U-209 zawinął do norweskiego portu w Kirkenes[29][30].
Drugi rejs bojowy
7 kwietnia okręt wyszedł z Kirkenes na drugi patrol, udając się początkowo na wody Morza Barentsa[29][31]. Od 7 do 14 kwietnia U-Boot wchodził w skład wilczego stada „Robbenschlag”, a 15 kwietnia został przyporządkowany do stada „Blutrausch”[7][31]. 20 kwietnia po 14–dniowym rejsie U-209 zawinął do bazy w Bergen[29][31].
Trzeci rejs bojowy
16 maja U-209 wyszedł z Bergen na swój trzeci wojenny patrol, udając się na wody Morza Norweskiego i Barentsa[29][32]. Między 16 a 29 maja U-Boot operował w składzie wilczego stada „Greif”[7]. Po bezowocnym, trwającym 18 dni rejsie okręt zawinął 2 czerwca do portu w Narwiku[29][32].
Czwarty rejs bojowy
4 czerwca okręt podwodny opuścił Narwik i udał się do Bergen, docierając do bazy 7 czerwca[29]. 1 lipca U-Boot został przyporządkowany operującej z tego portu 11. Flotylli U-Bootów[7][8]. 9 lipca dwóch marynarzy (Funkgefreiter Edmund Kiepulski i Funkgefreiter Alfons Kukliński) zginęło w wypadku na nabrzeżu portowym w Bergen[7]. Na czwarty patrol U-209 wyszedł 17 lipca, udając się na Morze Norweskie i dalej na północ, pod Spitsbergen[29][33]. 28 lipca jednostka zawinęła do Kirkenes, po 12 dniach spędzonych w morzu[29][33].
Piąty rejs bojowy
5 sierpnia 1942 roku okręt wyszedł na swój piąty wojenny patrol, udając się na wody Morza Barentsa ku wybrzeżom Wyspy Południowej[29][34]. 17 sierpnia między godziną 05:26 a 09:20 U-209 w pobliżu Wyspy Matwiejewa na Morzu Peczorskim (na pozycji 69°30′N 58°32′E/69,500000 58,533333) zaatakował radziecki konwój, który tworzyły jednostki należące do administracji obozów NKWD[35][36]. Statki płynęły bez eskorty, nieświadome decyzji władz morskich, które wstrzymały wszelki ruch na tych wodach ze względu na meldowaną dużą aktywność U-Bootów[35][36]. Konwój składał się ze zbudowanego w 1866 roku holownika „Komsomolec” o pojemności 220 BRT holującego barkę P-4 (500 BRT), która przewoziła pracowników (w tym prawdopodobnie więźniów politycznych) i ich sprzęt do portu Narjan-Mar nad rzeką Peczorą, a także holownika „Nord” holującego barkę Sz-500 (500 BRT) oraz małego, uszkodzonego holownika „Komiles” (136 BRT)[34][35]. O godzinie 05:26 U-Boot rozpoczął ostrzał czołowych jednostek używając całego dostępnego uzbrojenia artyleryjskiego, najpierw podpalając barkę, a następnie ścigając holownik, który zerwał linę holowniczą, próbując uciec[35][36]. Ucieczka jednak nie powiodła się i „Komsomolec” po wielu trafieniach stał się płonącym wrakiem[35]. U-209 powrócił następnie do płonącej barki i próbował zatopić ją torpedami, ale obie torpedy wystrzelone o 07:10 i 07:15 chybiły celu[36]. Następnie dowódca U-Boota postanowił ścigać pozostałe statki konwoju i odnalazł „Komilesa” i Sz-500 zakotwiczone około 800 metrów od zachodniego brzegu Wyspy Matwiejewa[37][38]. Porzucony holownik został zatopiony ogniem artyleryjskim o 08:00, ale torpeda wystrzelona w barkę pięć minut później chybiła, więc U-209 także otworzył do niej ogień z działa pokładowego, aż ładunek węgla stanął w płomieniach i o godzinie 8:15 wyruszył, aby zatopić barkę P-4[37][38]. Ponieważ zużyta została cała amunicja do działa pokładowego, P-4 został zatopiony torpedą o godzinie 9:20[36]. Z przebywających na pokładach czterech zatopionych jednostek 328 osób przeżyło tylko 23: większość została uratowana przez holownik „Nord”, który powrócił później wraz z radzieckimi trałowcami T-879 (54) i T-908 (62), wysłanymi na pomoc z cieśniny Jugorski Szar po otrzymaniu sygnału SOS z „Komsomolca”[35][36]. Dwóch jedynych ocalałych z barki P-4 (na której znajdowało się 296 osób) odnaleziono w małej łodzi[36][d].
25 sierpnia U-209 wraz z U-255 ostrzelały stację radiową na przylądku Żełanija na Nowej Ziemi, a 28 sierpnia samotnie dokonał ostrzału stacji radiowej położonej w osadzie Chodowaricha na tej samej wyspie[34]. 1 września okręt po 28 dniach spędzonych w morzu zawinął do fiordu Skjomen koło Narwiku[29][34].
Szósty rejs bojowy
3 września okręt opuścił Skjomen i udał się do Bergen, docierając do portu przeznaczenia 6 września[29]. 12 października U-Boot wyszedł z Bergen, docierając po czterodniowym rejsie do Narwiku[29]. Na swój szósty patrol U-209 wyszedł 6 listopada, udając się na Morze Norweskie i pod Spitsbergen[29][39]. Od 19 listopada do 7 grudnia jednostka operowała w ramach wilczego stada „Boreas”[7][39]. Okręt powrócił do Narwiku 10 grudnia, po 35 dniach spędzonych w morzu[29][39].
Siódmy rejs bojowy i utrata okrętu
13 grudnia 1942 roku U-209 opuścił Narwik i 16 grudnia dotarł do Bergen, skąd po trzydniowym postoju 19 grudnia udał się w dalszy rejs do Niemiec, osiągając 24 grudnia Kilonię[29]. 1 marca 1943 roku okręt został wcielony do składu 1. Flotylli U-Bootów[7][8].
6 kwietnia U-Boot wyszedł z Kilonii na swój szósty wojenny patrol, po raz pierwszy na wody północnego Atlantyku[29][40]. 16 kwietnia na południowy wschód od Islandii okręt został zaatakowany sześcioma bombami głębinowymi zrzuconymi z bombowca Boeing B-17 Flying Fortress z oznaczeniem „T” z 220. Eskadry RAF, w wyniku czego uszkodzony został peryskop[7][40]. W dniach 25–27 kwietnia U-209 wchodził w skład wilczego stada „Meise”, a następnie (od 27 kwietnia do 4 maja) „Star”[7][40]. 4 maja U-Boot został przyporządkowany do stada „Fink”[7][40]. Tego dnia na południe od przylądka Farvel (na pozycji 56°38′N 42°38′W/56,633333 -42,633333) okręt stał się celem ataku czterema bombami głębinowymi przeprowadzonego przez kanadyjską łódź latającą Canso z oznaczeniem „W” z 5. Eskadry RCAF (pilot B.H. Moffit), w wyniku którego doznał poważnych uszkodzeń[7][41].
Ostatni kontakt z U-209 miał miejsce 6 maja 1943 roku, dokonany za pośrednictwem siostrzanego okrętu U-954; meldunek opisywał rozległe uszkodzenia poniesione w wyniku ataku powietrznego 4 maja, w tym awarię głównego nadajnika[7]. U-Boot zatonął prawdopodobnie około 7 maja podczas manewru zanurzenia, w wyniku odniesionych wcześniej uszkodzeń, a na jego pokładzie śmierć poniosła cała, licząca w tym rejsie 46 osób załoga[7][8].
Wcześniejsze ustalenia przypisywały jego zatopienie 19 maja przez brytyjskie okręty: fregatę HMS „Jed” (K235) i slup HMS „Sennen” (Y21) (na pozycji 54°54′N 34°19′W/54,900000 -34,316667)[27][42], jednak w rzeczywistości atak ten dotyczył U-954 i zakończył się zatopieniem U-Boota[7][8].
Podsumowanie działalności bojowej
U-209 odbył siedem patroli bojowych, spędzając w morzu łącznie 181 dni[29]. W jego trakcie zatopił cztery statki o łącznej pojemności 1356 BRT, na pokładach których zginęło co najmniej 305 osób[36][43]. Pełne zestawienie strat przedstawia poniższa tabela[43]:
| Data | Nazwa | Państwo | Tonaż[e] | Los jednostki |
|---|---|---|---|---|
| 17 sierpnia 1942 | P-4 |  ZSRR |
500 | zatopiony |
| 17 sierpnia 1942 | „Komsomolec” | ZSRR |
220 | zatopiony |
| 17 sierpnia 1942 | „Komiles” | ZSRR |
136 | zatopiony |
| 17 sierpnia 1942 | Sz-5 | ZSRR |
500 | zatopiony |
| RAZEM | zatopione: | 4 | ||
Uwagi
- ↑ Stal CM 351 produkcji zakładów Kruppa składała się z 1,23% manganu, 0,3% krzemu, 0,17% węgla, 0,13% chromu oraz 0,1% wanadu i miała następujące parametry: wytrzymałość od 55 do 70 kg/mm², granicę plastyczności 45 kg/mm², ściskanie 60% i rozciąganie 28%[15][16].
- ↑ Gardiner i Chesneau 1980 ↓, s. 242 podaje wyporność 749/851 ton; Rössler 1989 ↓, s. 335 i Miller 2000 ↓, s. 27 761/865 ton, zaś Gogin 2026 ↓ i Showell 2006 ↓, s. 81 769/1070 ton.
- ↑ W momencie zatopienia U-209 na jego pokładzie przebywało 46 osób[7][8].
- ↑ Borowiak 2009b ↓, s. 107 podaje, że U-205 zatopił holownik „Nord”, a nie „Komiles”.
- ↑ Tonaż statków handlowych i innych cywilnych jednostek podany jest w tonach rejestrowych brutto.
Przypisy
- 1 2 Rössler 1989 ↓, s. 115.
- 1 2 Borowiak 2009a ↓, s. 89.
- ↑ Rössler 1989 ↓, s. 115–116.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 90–91.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 94.
- 1 2 3 4 VIIC ↓.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 U-209 ↓.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Borowiak 2009b ↓, s. 107.
- ↑ Germaniawerft ↓.
- 1 2 Fontenoy 2007 ↓, s. 209.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 78.
- 1 2 3 4 5 Möller i Brack 2004 ↓, s. 73.
- 1 2 Gröner 1985 ↓, s. 72.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 92, 113.
- ↑ Rössler 1989 ↓, s. 157.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 113.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 113, 120–132.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 114.
- 1 2 3 Gogin 2026 ↓.
- 1 2 3 Borowiak 2009a ↓, s. 93.
- ↑ Gröner 1985 ↓, s. 74.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 91.
- 1 2 Borowiak 2009a ↓, s. 92.
- ↑ Miller 2000 ↓, s. 27.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 126.
- ↑ Gardiner i Chesneau 1980 ↓, s. 242.
- 1 2 Gröner 1985 ↓, s. 84.
- ↑ Heinrich Brodda ↓.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 patrole ↓.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 patrol 1 ↓.
- 1 2 3 patrol 2 ↓.
- 1 2 patrol 3 ↓.
- 1 2 patrol 4 ↓.
- 1 2 3 4 patrol 5 ↓.
- 1 2 3 4 5 6 Komsomolets ↓.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 P-4 ↓.
- 1 2 Komiles ↓.
- 1 2 Sh-500 ↓.
- 1 2 3 patrol 6 ↓.
- 1 2 3 4 patrol 7 ↓.
- ↑ Blair 2025 ↓, s. 322.
- ↑ Blair 2025 ↓, s. 367.
- 1 2 uboatsucc ↓.
Bibliografia
- Clay Blair: Hitlera wojna U-Bootów. Ścigani 1942–1945. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2025. ISBN 978-83-11-18327-8.
- Mariusz Borowiak: Żelazne rekiny Dönitza. T. 1. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Alma-Press, 2009. ISBN 978-83-7020-400-6.
- Mariusz Borowiak: Żelazne rekiny Dönitza. T. 2. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Alma-Press, 2009. ISBN 978-83-7020-406-8.
- Conway’s All the World’s Fighting Ships 1922–1946. Robert Gardiner, Roger Chesneau (red.). London: Conway Maritime Press, 1980. ISBN 0-85177-146-7. (ang.).
- Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 2007. ISBN 1-85367-623-3. (ang.).
- Ivan Gogin: „VIIC” type seagoing submarines (1940–1944). Navypedia. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Erich Gröner: Die deutschen Kriegsschiffe 1815–1945: U-Boote, Hilfskreuzer, Minenschiffe, Netzleger, Sperrbrecher. T. 3. Koblenz: Bernard & Graefe, 1985. ISBN 3-7637-4802-4. (niem.).
- Guðmundur Helgason: F. Krupp Germaniawerft AG, Kiel. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Kapitänleutnant Heinrich Brodda. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Komiles. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Komsomolets. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: P-4. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-209. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-209. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-209. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-209. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-209. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-209. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-209. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrols by U-209. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Sh-500. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Ships hit by U-209. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Type VIIC. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: U-209. uboat.net. [dostęp 2026-02-28]. (ang.).
- David Miller: U-Boats: History, Development and Equipment, 1914–1945. London: Conway Maritime Press, 2000. ISBN 978-0851777900. (ang.).
- Eberhard Möller, Werner Brack: The Encyclopedia of U-Boats: From 1904 to the Present. London: Greenhill Books, 2004. ISBN 1-85367-623-3. (ang.).
- Eberhard Rössler: The U-Boat: The Evolution And Technical History Of German Submarines. Annapolis: Naval Institute Press, 1989. ISBN 0-87021-966-9. (ang.).
- Jak P. Mallmann Showell: The U-Boat Century: German Submarine Warfare 1906–2006. London: Chatham Publishing, 2006. ISBN 978-1-86176-241-2. (ang.).