U-135 (1941)

U-135
Ilustracja
Siostrzana jednostka U-135 – U-570
Klasa

okręt podwodny

Typ

VIIC

Historia
Stocznia

Bremer Vulkan, Vegesack III Rzesza

Położenie stępki

16 września 1940

Wodowanie

12 czerwca 1941

 Kriegsmarine
Nazwa

U-135

Wejście do służby

16 sierpnia 1941

Zatopiony

15 lipca 1943

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność
• na powierzchni
• w zanurzeniu


769 ton
871 ton

Długość

67,1 metra

Szerokość

6,2 metra

Zanurzenie

4,74 metra

Zanurzenie testowe

100 metrów

Rodzaj kadłuba

dwukadłubowy

Materiał kadłuba

stal

Napęd
2 silniki wysokoprężne o łącznej mocy 2800 KM
2 silniki elektryczne o łącznej mocy 750 KM
2 śruby
Prędkość
• na powierzchni
• w zanurzeniu


17 węzłów
7,6 węzła

Zasięg

na powierzchni: 8500 Mm przy 10 węzłach
w zanurzeniu: 80 Mm przy 4 węzłach

Sensory
GHG, S-Gerät
Uzbrojenie
1 działo kal. 88 mm
1 działko plot. kal. 20 mm
14 torped
Wyrzutnie torpedowe

5 × 533 mm

Załoga

44

U-135 – niemiecki okręt podwodny typu VIIC z okresu II wojny światowej. Wyporność U-Boota wynosiła 769 ton w położeniu nawodnym i 871 ton pod wodą, a jego główną bronią było 14 torped o kalibrze 533 mm, wystrzeliwanych z pięciu wewnętrznych wyrzutni. Jednostka rozwijała na powierzchni maksymalną prędkość 17 węzłów, jej zasięg przy prędkości 10 węzłów wynosił 8500 Mm.

Okręt został zwodowany 12 czerwca 1941 roku w stoczni Bremer Vulkan w Vegesack, a 16 sierpnia 1941 roku wcielono go do służby w Kriegsmarine. Pływając w składzie 7. Flotylli U-Bootów, U-135 odbył siedem patroli bojowych, podczas których zatopił trzy statki o łącznej pojemności 21 302 BRT i uszkodził jeden o pojemności 4762 BRT. U-Boot został zatopiony przez brytyjskie eskortowce i amerykańską łódź latającą 15 lipca 1943 roku na wschód od Wysp Kanaryjskich.

Projekt i budowa

Jednostki typu VIIC były kolejnym ewolucyjnym ulepszeniem najliczniej budowanych w Niemczech okrętów typu VII. Poprzednik – typ VIIB – miał zbyt mały zasięg i za mało miejsca pod pokładem, by można było zainstalować sonar[1][2]. Opracowany w 1938 roku projekt nowego okrętu różnił się od poprzedniej wersji m.in. zwiększoną grubością blach kadłuba sztywnego (z 16 do 18,5 mm, co zwiększyło maksymalną głębokość zanurzenia z 200 metrów do 250–280 metrów), przedłużeniem kadłuba o 60 cm i kiosku o 30 cm oraz powiększeniem zbiorników paliwa o 5,4 m³, co poprawiło zasięg[3][4]. Powiększone rozmiary pozwoliły na instalację aktywnego sonaru S-Gerät, który uzupełniał pasywny Gruppenhorchgerät (GHG)[1][2]. Do zakończenia wojny do służby weszło 568 okrętów typu VIIC[5][6].

U-135 zamówiono 7 sierpnia 1939 roku[7][8]. Został zbudowany w stoczni Bremer Vulkan w Vegesack jako jeden z 52 okrętów typu VIIC zamówionych w tej wytwórni[9][10]. U-135 otrzymał numer stoczniowy 14 (Werk 14)[7][8]. Stępkę okrętu położono 16 września 1940 roku, a zwodowany został 12 czerwca 1941 roku[7][8]. Koszt budowy okrętu wyniósł 4 mln 760 tys. marek[11].

Dane taktyczno-techniczne

Wnętrze przedziału silników wysokoprężnych

U-135 był średniej wielkości okrętem podwodnym o konstrukcji dwukadłubowej[12]. Długość całkowita wynosiła 67,1 metra, szerokość 6,2 metra i zanurzenie 4,74 metra[6][13]. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 9,6 metra[6]. Wykonany ze stali pancernej CM 351 o grubości 18,5 mm kadłub sztywny miał 50,5 metra długości i 4,7 metra szerokości[11][14][a]. Podzielony był grodziami na sześć przedziałów wodoszczelnych: (od dziobu): I – przedział torpedowy ze sterami głębokości oraz GHG, II – przedział akumulatorów wraz z pomieszczeniami załogi, magazynem amunicji i toaletą, III – centrala z pomieszczeniem wielofunkcyjnym (mieszczącym drugą baterię akumulatorów, pomieszczenia załogi i kambuz), IV – przedział silników spalinowych, V – przedział silników elektrycznych, VI – rufowy przedział torpedowy ze sterami kierunku i głębokości[17]. Kadłub ciśnieniowy otoczony był kadłubem lekkim wykonanym z blach o grubości 4–8 mm[18]. Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 769 ton, a w zanurzeniu 871 ton[13][19][b].

Okręt napędzany był na powierzchni przez dwa 6-cylindrowe, czterosuwowe silniki wysokoprężne MAN M6V40/46 z doładowaniem o łącznej mocy 2800 KM przy 470 obr./min, a pod wodą poruszał się dzięki dwóm silnikom elektrycznym prądu stałego BBC GG UB720/8 o łącznej mocy 560 kW (750 KM) przy 295 obr./min[11][20]. Dwa wały napędowe obracały dwie śruby, zapewniając maksymalną prędkość 17 węzłów na powierzchni i 7,6 węzła w zanurzeniu[21][13]. Zasięg wynosił 8500 Mm przy prędkości 10 węzłów w położeniu nawodnym (3250 Mm przy prędkości maksymalnej) oraz 80 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą (130 Mm przy 2 węzłach)[13][22]. Zbiorniki mieściły 113,47 tony paliwa, a energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach akumulatorów AFA 33 MAL 800 W po 62 ogniwa o łącznej pojemności 9160 Ah, masie 62 tony i czasie rozładowania 20 godzin[22][23]. Dopuszczalna głębokość zanurzenia okrętu wynosiła 100 metrów, a głębokość zgniecenia 250–280 metrów[21][24].

Okręt wyposażony był w pięć wyrzutni torped kalibru 533 mm (cztery na dziobie i jedną rufową), z łącznym zapasem 14 torped (wymiennie okręt mógł przenosić 26 min typu TMA lub 39 min typu TMB)[25][26]. Uzbrojenie artyleryjskie stanowiło umieszczone przed kioskiem działo pokładowe kalibru 88 mm SK C/35 L/45, z zapasem amunicji wynoszącym 220–250 naboi oraz pojedyncze działko przeciwlotnicze kalibru 20 mm C/38 L/65[6][25]. Jednostka wyposażona też była w pasywny sonar GHG i aktywny S-Gerät, a do obserwacji służyły dwa peryskopy Zeissa: bojowy i nocny[21][27].

Załoga okrętu składała się z czterech oficerów oraz 40 podoficerów i marynarzy[22][28][c].

Służba

U-135 został wcielony do służby w Kriegsmarine 16 sierpnia 1941 roku[7][29]. Dowództwo okrętu objął por. mar. (niem. Oberleutnant zur See) Friedrich-Hermann Praetorius[30]. U-Boot otrzymał numer poczty polowej M 00 150[8]. Do 1 grudnia 1941 roku załoga jednostki przechodziła szkolenie w składzie 5. Flotylli U-Bootów, operując z Kilonii[7][8].

Pierwszy rejs bojowy

1 grudnia 1941 roku okręt został przyporządkowany 7. Flotylli U-Bootów[7][8]. 24 grudnia U-Boot wyszedł z Kilonii, udając się na swój pierwszy wojenny patrol na Atlantyk[31][32]. 1 stycznia 1942 roku dowódca U-135, por. mar. Friedrich-Hermann Praetorius otrzymał awans na stopień kpt. mar. (niem. Kapitänleutnant)[30]. Od 6 do 20 stycznia okręt wchodził w skład wilczego stada „Zieten”[7][32]. 22 stycznia o godzinie 22:21 w odległości około 420 Mm na wschód od przylądka Cape Race U-Boot storpedował marudera z konwoju ON-56, zbudowany w 1907 roku belgijski parowiec „Gandia” o pojemności 9626 BRT, płynący z ładunkiem 500 ton potażu z Liverpoolu do Saint John[8][33]. Trafiony w rufę jedną z dwóch wystrzelonych torped statek zatonął po 10 minutach na przybliżonej pozycji 45°N 41°W/45,000000 -41,000000, a z jego załogi składającej się z 79 osób uratowanych zostało zaledwie 14, wyłowionych z morza 5 lutego przez amerykański niszczyciel USS „Bernadou” (DD-153) (ośmiu marynarzy i dwóch artylerzystów) oraz 17 lutego przez portugalski trawler motorowy „João Corte Real” (cztery osoby)[33]. 31 stycznia U-135 dopłynął do bazy w Saint-Nazaire, spędzając w morzu 39 dni[31][32].

Drugi rejs bojowy

22 lutego okręt wyszedł z Saint-Nazaire na drugi patrol, udając się na wody Morza Norweskiego[31][34]. 1 marca w odległości 240 Mm na zachód od Hebrydów U-Boot wystrzelił cztery niecelne torpedy w kierunku nierozpoznanego alianckiego konwoju ON[35]. Od 2 do 12 marca U-135 operował w wilczym stadzie „Westwall”, a następnie „York” (12–25 marca)[7][34]. Po bezowocnym rejsie U-Boot dopłynął do Brestu 3 kwietnia, spędzając w morzu 41 dni[31][34].

Trzeci rejs bojowy

26 kwietnia U-Boot wyszedł z Brestu na swój trzeci wojenny patrol, udając się ku wybrzeżom Ameryki Północnej[31][36]. 17 maja o godzinie 4:54 na północ od Bermudów okręt podwodny wykonał skuteczny atak torpedowy na płynący samotnie w swoim dziewiczym rejsie zbudowany w 1942 roku brytyjski parowiec „Fort Qu’Appelle” o pojemności 7127 BRT, transportujący ładunek 9200 ton drobnicy (w tym 500 ton acetonu) na trasie Vancouver – Seattle – Panama – Kingston – Halifax – Wyspy Brytyjskie[37]. Statek nadał sygnał SOS, po czym zatonął na pozycji 39°50′N 63°30′W/39,833333 -63,500000; z jego liczącej 47 osób załogi zginęło 13 (kapitan, jedenastu marynarzy i jeden artylerzysta), a pozostałych 34 zostało uratowanych przez kanadyjski trałowiec HMCS „Melville” (J263)[37][38]. Od 21 do 27 maja U-135 wchodził w skład wilczego stada „Pfadfinder”[7][36]. 8 czerwca o godzinie 3:16 w odległości około 200 Mm na północny zachód od Bermudów U-Boot trafił torpedą G7e zbudowany w 1929 roku norweski motorowiec „Pleasantville” o pojemności 4549 BRT, płynący bez eskorty z Nowego Jorku przez Cape Town do Aleksandrii z ładunkiem 3000 ton fosforanów oraz zaopatrzenia wojskowego (m.in. samochody, samoloty i dwie lokomotywy)[8][39]. Załoga i pasażerowie (10 żołnierzy wojsk inżynieryjnych US Army) opuścili statek, który został o 3:46 trafiony drugą torpedą w okolicy maszynowni i po 34 minutach zatonął na pozycji 34°12′N 68°00′W/34,200000 -68,000000[8][39]. W wyniku ataku zginął trzeci oficer i jeden marynarz, a pozostałych 45 rozbitków zostało uratowanych przez statki „Chickasaw City” (9 czerwca podjął ośmiu załogantów i dwóch żołnierzy) i „Paderewski” (11 czerwca przyjął na pokład 35 osób)[39]. Po 71 dniach spędzonych w morzu U-135 5 lipca dopłynął do Saint-Nazaire[31][36].

Czwarty rejs bojowy

Na czwarty wojenny patrol U-135 wyszedł z Saint-Nazaire 8 sierpnia, kierując się na środkowy Atlantyk[31][40]. 10 sierpnia o godzinie 18:25 na północ od Ferrol płynący na powierzchni okręt został zaatakowany przez bombowiec Vickers Wellington H z czechosłowackiej 311. eskadry RAF, pilotowany przez F/O J. Nývlta[7][40]. Samolot najpierw ostrzelał U-Boota i zrzucił cztery bomby głębinowe, a ten odpowiedział ogniem z działka przeciwlotniczego i zanurzył się, stając się celem kolejnych sześciu bomb głębinowych[7][40]. W wyniku ostrzału na pokładzie zginęło dwóch marynarzy: matrosenobergefreiter Emil Hafner i matrosenobergefreiter Erhard Pömpner, a okręt odniósł niewielkie uszkodzenia[40][41]. Między 17 sierpnia a 20 września U-135 znajdował się w składzie stada „Lohs”[7][40]. 24 sierpnia podczas próby przechwycenia wykrytego konwoju ONS-122 U-Boot został o godzinie 1:51 wykryty za pomocą radaru, a następnie oświetlony i ostrzelany przez norweską korwetę KNM „Potentilla” (K214), która wraz z brytyjskim niszczycielem HMS „Viscount” (D92) od godziny atakowała bombami głębinowymi U-705[7][40]. U-135 wykonał manewr zanurzenia i stał się celem ataku obu eskortowców, które zrzuciły na dwa U-Booty łącznie 57 bomb głębinowych, a „Viscount” użył także miotacza Hedgehog[7][40]. Lekko uszkodzony okręt podwodny powrócił do bazy w Saint-Nazaire 3 października, spędzając w morzu 57 dni[31][40].

Piąty rejs bojowy

W listopadzie 1942 roku nastąpiła zmiana dowódcy okrętu – kpt. mar. Friedricha-Hermanna Praetoriusa zastąpił por. mar. rez. Heinz Schütt[42]. 21 listopada U-Boot wyszedł z Saint-Nazaire na swój piąty patrol, udając się na wody północnego Atlantyku[31][43]. W dniach 23 listopada – 11 grudnia okręt wchodził w skład stada „Panzer”, a następnie „Raufbold” (od 11 do 19 grudnia)[7][43]. 26 grudnia U-135 powrócił do Saint-Nazaire, po 36 dniach w morzu[31][43].

Szósty rejs bojowy

24 stycznia 1943 roku okręt wyszedł z Saint-Nazaire na szósty patrol, udając się na północny Atlantyk[31][44]. Od 3 do 8 lutego U-Boot operował w wilczym stadzie „Pfeil”[7][44]. 8 lutego o godzinie 14:45 na zachód od wybrzeża Kornwalii U-135 został zaatakowany czterema bombami głębinowymi przez patrolujący w pobliżu konwoju SC-118 bombowiec Consolidated B-24 Liberator K ze 120. eskadry RAF, pilotowany przez Bryana W. Turnbulla[44][45]. Okręt zanurzył się i jego załoga naprawiła odniesione w walce uszkodzenia, po czym kontynuował patrol, lecz w wyniku pojawiających się przecieków musiał zawrócić[7][44]. W dniach 18–28 lutego okręt wchodził w skład stada „Neptun”[44][46]. Jednostka dotarła do portu w Lorient 10 marca, spędzając w morzu 46 dni[7][44].

Siódmy rejs bojowy i utrata okrętu

Widok z amerykańskiej łodzi latającej Catalina na wynurzonego po ataku bombami głębinowymi U-Boota i brytyjską korwetę HMS Mignonette (K38), 15 lipca 1943 roku
Widok z Cataliny na wynurzonego po ataku bombami głębinowymi U-Boota i brytyjską korwetę HMS „Mignonette” (K38), 15 lipca 1943 roku

4 czerwca nowym dowódcą okrętu został mianowany por. mar. Otto Luther[47]. 7 czerwca U-Boot wyszedł z Lorient na swój siódmy wojenny patrol, udając się na wody środkowego Atlantyku[31][48]. Od 22 do 29 czerwca U-135 operował w wilczym stadzie „Trutz 2”[7][48]. 15 lipca na wschód od Wysp Kanaryjskich około godziny 10:20 okręt wystrzelił trzy torpedy G7e w kierunku płynących w konwoju OS-51 statków, uzyskując trafienie w zbudowany w 1940 roku brytyjski parowiec „Twickenham” o pojemności 4762 BRT, transportujący węgiel z Kingston upon Hull do Buenos Aires (na pozycji 28°36′N 13°18′W/28,600000 -13,300000)[49][50]. Statek został uszkodzony i nie poniósł strat w ludziach; 31 lipca dotarł do Dakaru, gdzie został rozładowany i następnie naprawiony[49].

Wkrótce U-Boot stał się celem ataku eskortujących konwój brytyjskich okrętów: slupu HMS „Rochester” (L50) oraz korwet HMS „Balsam” (K72) i HMS „Mignonette” (K38), a także amerykańskiej łodzi latającej Consolidated PBY Catalina P-6 z eskadry VP-92[7][50]. Między 11:58 a 13:56 alianckie okręty użyły do ataku na U-315 97 bomb głębinowych, których eksplozje spowodowały uszkodzenie jednostki i konieczność alarmowego wynurzenia[8]. Na powierzchni U-Boot został ostrzelany zarówno przez okręty, jak i Catalinę, a na koniec staranowany przez HMS „Mignonette”[8]. Ostatecznie U-315 zatonął na pozycji 28°20′N 13°17′W/28,333333 -13,283333, a z jego liczącej w tym rejsie 46 osób załogi zginęło pięciu marynarzy, a 41 zostało uratowanych i wziętych do niewoli[7][29].

Podsumowanie działalności bojowej

U-135 odbył siedem patroli bojowych, spędzając w morzu 329 dni[31]. W ich trakcie zatopił trzy statki o łącznej pojemności 21 302 BRT i uszkodził jeden o pojemności 4762 BRT, na pokładach których zginęło 80 osób[51]. Pełne zestawienie strat przedstawia poniższa tabela[51]:

Lista zatopionych i uszkodzonych jednostek
Data Nazwa Państwo Tonaż[d] Los jednostki
22 stycznia 1942 „Gandia”  Belgia 9626 zatopiony
17 maja 1942 „Fort Qu’Appelle”  Wielka Brytania 7127 zatopiony
8 czerwca 1942 „Pleasantville”  Norwegia 4549 zatopiony
15 lipca 1943 „Twickenham”  Wielka Brytania 4762 uszkodzony
RAZEM zatopione: 3
uszkodzone: 1

Uwagi

  1. ↑ Stal CM 351 produkcji zakładów Kruppa składała się z 1,23% manganu, 0,3% krzemu, 0,17% węgla, 0,13% chromu oraz 0,1% wanadu i miała następujące parametry: wytrzymałość od 55 do 70 kg/mm², granicę plastyczności 45 kg/mm², ściskanie 60% i rozciąganie 28%[15][16].
  2. ↑ Gardiner i Chesneau 1980 ↓, s. 242 podaje wyporność 749/851 ton; Rössler 1989 ↓, s. 335 i Miller 2000 ↓, s. 27 761/865 ton, zaś Gogin 2025 ↓ i Showell 2006 ↓, s. 81 769/1070 ton.
  3. ↑ W momencie zatopienia U-135 na jego pokładzie przebywało 46 osób[7][8].
  4. ↑ Tonaż statków handlowych i innych cywilnych jednostek podany jest w tonach rejestrowych brutto.

Przypisy

  1. 1 2 Rössler 1989 ↓, s. 115.
  2. 1 2 Borowiak 2009a ↓, s. 89.
  3. ↑ Rössler 1989 ↓, s. 115–116.
  4. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 90–91.
  5. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 94.
  6. 1 2 3 4 VIIC ↓.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 U-135 ↓.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Borowiak 2009b ↓, s. 95.
  9. ↑ Bremer Vulkan ↓.
  10. ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 206.
  11. 1 2 3 Gröner 1985 ↓, s. 72.
  12. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 78.
  13. 1 2 3 4 Möller i Brack 2004 ↓, s. 73.
  14. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 92, 113.
  15. ↑ Rössler 1989 ↓, s. 157.
  16. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 113.
  17. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 113, 120–132.
  18. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 114.
  19. ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 209.
  20. ↑ Möller i Brack 2004 ↓, s. 73–74.
  21. 1 2 3 Gogin 2025 ↓.
  22. 1 2 3 Borowiak 2009a ↓, s. 93.
  23. ↑ Gröner 1985 ↓, s. 74.
  24. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 91.
  25. 1 2 Borowiak 2009a ↓, s. 92.
  26. ↑ Miller 2000 ↓, s. 27.
  27. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 126.
  28. ↑ Gardiner i Chesneau 1980 ↓, s. 242.
  29. 1 2 Gröner 1985 ↓, s. 83.
  30. 1 2 Friedrich-Hermann Praetorius ↓.
  31. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 patrole ↓.
  32. 1 2 3 patrol 1 ↓.
  33. 1 2 Gandia ↓.
  34. 1 2 3 patrol 2 ↓.
  35. ↑ Blair 1998 ↓, s. 577.
  36. 1 2 3 patrol 3 ↓.
  37. 1 2 Fort Qu´Appelle ↓.
  38. ↑ Blair 1998 ↓, s. 600.
  39. 1 2 3 Pleasantville ↓.
  40. 1 2 3 4 5 6 7 8 patrol 4 ↓.
  41. ↑ Blair 1998 ↓, s. 687.
  42. ↑ Heinz Schütt ↓.
  43. 1 2 3 patrol 5 ↓.
  44. 1 2 3 4 5 6 patrol 6 ↓.
  45. ↑ Blair 1999 ↓, s. 214.
  46. ↑ Blair 1999 ↓, s. 221.
  47. ↑ Otto Luther ↓.
  48. 1 2 patrol 7 ↓.
  49. 1 2 Twickenham ↓.
  50. 1 2 Blair 1999 ↓, s. 378.
  51. 1 2 uboatsucc ↓.

Bibliografia

  • Clay Blair: Hitlera wojna U-Bootów. Myśliwi 1939–1942. Warszawa: Wydawnictwo MAGNUM, 1998. ISBN 83-85852-26-3.
  • Clay Blair: Hitlera wojna U-Bootów. Ścigani 1942–1945. Warszawa: Wydawnictwo MAGNUM, 1999. ISBN 83-85852-42-5.
  • Mariusz Borowiak: Żelazne rekiny Dönitza. T. 1. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Alma-Press, 2009. ISBN 978-83-7020-400-6.
  • Mariusz Borowiak: Żelazne rekiny Dönitza. T. 2. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Alma-Press, 2009. ISBN 978-83-7020-406-8.
  • Conway’s All the World’s Fighting Ships 1922–1946. Robert Gardiner, Roger Chesneau (red.). London: Conway Maritime Press, 1980. ISBN 0-85177-146-7. (ang.).
  • Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 2007. ISBN 1-85367-623-3. (ang.).
  • Ivan Gogin: "VIIC" type seagoing submarines (1940–1944). Navypedia. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Erich Gröner: Die deutschen Kriegsschiffe 1815–1945: U-Boote, Hilfskreuzer, Minenschiffe, Netzleger, Sperrbrecher. T. 3. Koblenz: Bernard & Graefe, 1985. ISBN 3-7637-4802-4. (niem.).
  • Guðmundur Helgason: Bremer Vulkan-Vegesacker Werft, Bremen-Vegesack. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Fort Qu´Appelle. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Gandia. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Kapitänleutnant Friedrich-Hermann Praetorius. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Oberleutnant zur See der Reserve Heinz Schütt. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Oberleutnant zur See Otto Luther. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-135. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-135. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-135. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-135. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-135. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-135. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrol info for U-135. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Patrols by U-135. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Pleasantville. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Ships hit by U-135. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Twickenham. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: Type VIIC. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • Guðmundur Helgason: U-135. uboat.net. [dostęp 2025-08-13]. (ang.).
  • David Miller: U-Boats: History, Development and Equipment, 1914–1945. London: Conway Maritime Press, 2000. ISBN 978-0851777900. (ang.).
  • Eberhard Möller, Werner Brack: The Encyclopedia of U-Boats: From 1904 to the Present. London: Greenhill Books, 2004. ISBN 1-85367-623-3. (ang.).
  • Eberhard Rössler: The U-Boat: The Evolution And Technical History Of German Submarines. Annapolis: Naval Institute Press, 1989. ISBN 0-87021-966-9. (ang.).
  • Jak P. Mallmann Showell: The U-Boat Century: German Submarine Warfare 1906–2006. London: Chatham Publishing, 2006. ISBN 978-1-86176-241-2. (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.