Kwas nadjodowy

Kwas metanadjodowy
Nazewnictwo
	Nomenklatura systematyczna (IUPAC)
podst.	hydroksy-λ7-jodanotrion
addyt.	hydroksydotrioksydojod
wodor.	wodoro(tetraoksydojodan)
	Inne nazwy i oznaczenia
półsyst.	kwas nadjodowy
Stocka	kwas jodowy(VII)
inne	kwas metanadjodowy, kwas metajodowy(VII)
	Ogólne informacje
	Charakterystyka fizyczna
	białe ciało stałe
Wzór Hilla	HIO4
Masa molowa	191,91 g/mol
	Identyfikacja
Numer CAS	13444-71-8
PubChem	65185
	Podobne związki
Inne aniony	kwas podjodawy; kwas jodawy; kwas jodowy

Kwas ortonadjodowy
Nazewnictwo
	Nomenklatura systematyczna (IUPAC)
podst.	pentahydroksy-λ7-jodanon
addyt.	pentahydroksydooksydojod
wodor.	pentawodoro(heksaoksydojodan)
	Inne nazwy i oznaczenia
półsyst.	kwas ortonadjodowy
Stocka	kwas ortojodowy(VII)
	Ogólne informacje
	Charakterystyka fizyczna
	kryształy
Wzór Hilla	H5IO6
Masa molowa	227,94 g/mol
	Identyfikacja
Numer CAS	10450-60-9
PubChem	25289
InChI
	InChI=1S/H5IO6/c2-1(3,4,5,6)7/h(H5,2,3,4,5,6,7)
	InChIKey
	TWLXDPFBEPBAQB-UHFFFAOYSA-N
Właściwości
	Gęstość
	3,38 g/cm³; ciało stałe
	Rozpuszczalność w wodzie
	łatwo (20 °C)
	w innych rozpuszczalnikach
	etanol: rozpuszczalny
Temperatura topnienia	122 °C; 128,5 °C; 130 °C;
Niebezpieczeństwa
	Globalnie zharmonizowany system; klasyfikacji i oznakowania chemikaliów
	Niebezpieczeństwo
Zwroty H	H272, H314
Zwroty P	P220, P280, P305+P351+P338, P310
Temperatura zapłonu	nie dotyczy °C
	Podobne związki
Inne aniony	kwas podjodawy; kwas jodawy; kwas jodowy
	Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą; stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)

Kwas nadjodowy – nieorganiczny związek chemiczny, kwas tlenowy jodu na stopniu utlenienia VII. W zależności od zawartości wody w cząsteczce występuje w postaci orto (o wzorze H₅IO₆) i meta (o wzorze HIO₄).

Właściwości

Kwas ortonadjodowy jest białym ciałem stałym, rozpuszczalnym w wodzie (około 3 kg/l w 20 °C) oraz w alkoholu etylowym. Z roztworów wodnych krystalizuje w postaci rozpływających się w powietrzu kryształów o temperaturze topnienia 128,5 °C^[3]. Jest on słabym kwasem wielozasadowym^[3]:

H₅IO₆ ⇌ H₄IO₆⁻ + H⁺, pK_a1 = 3,29

H₄IO₆⁻ ⇌ H₃IO₆²⁻ + H⁺, pK_a2 = 8,31

H₃IO₆²⁻ ⇌ H₂IO₆³⁻ + H⁺, pK_a3 = 11,60

Kwas metajodowy, HIO₄, teoretycznie powinien być bardzo mocnym kwasem, jednak w wodzie przekształca się w słaby H₅IO₆^[3].

Otrzymywanie

Kwas nadjodowy jest otrzymywany przez utlenienie jodanów – elektrochemicznie, na anodzie wykonanej z PbO₂^[7]:

IO₃⁻ + 6OH⁻ → IO₆⁵⁻ + 3H₂O + 2e⁻

lub za pomocą chloru^[7]:

IO₃⁻ + 6OH⁻ + Cl₂ → IO₆⁵⁻ + 3H₂O + 2Cl⁻

Uzyskane w ten sposób nadjodany można przekształcić w kwas ortonadjodowy H₅IO₆ za pomocą stężonego kwasu azotowego. Produkt krystalizuje z mieszaniny reakcyjnej w postaci białych kryształów. Aby uzyskać kwas metajodowy, HIO₄, kwas ortonadjodowy należy ogrzewać w temperaturze 100 °C pod zmniejszonym ciśnieniem (12 mmHg)^[7]. Inna metoda to rozpuszczenie H₅IO₆ w stężonym kwasie siarkowym i zmieszanie z oleum – kwas metanadjodowy wytrąca się wówczas w formie krystalicznej^[8].

W wyniku ogrzewania kwasu ortonadjodowego w temperaturze 120 °C powstaje kwas trinadjodowy, H₇I₃O₁₄^[7].

Zastosowanie

Kwas ortojodowy jest używany w chemii organicznej do badania struktury związków organicznych. Może on oddzielać dwie grupy hydroksylowe z grup aldehydowych, znajdujących się przy sąsiadujących atomach węgla. Jest to pomocne przy określaniu struktur węglowodanów^[9].

Przypisy

1 2 3 4 Farmakopea Polska X, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276, ISBN 978-83-63724-47-4, OCLC 903979769 .
1 2 Kwas nadjodowy (nr 379891) – karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich (Merck) na obszar Polski.
1 2 3 4 Periodsäure HIO₄, Orthoperiodsäure H₅IO₆, [w:] Arnold F.A.F. Holleman Arnold F.A.F., NilsN. Wiberg NilsN., EgonE. Wiberg EgonE., Anorganische Chemie. Band 1: Grundlagen und Hauptgruppenelemente, wyd. 103, Berlin Boston: De Gruyter, 2017, s. 527–529, DOI: 10.1515/9783110495850, ISBN 978-3-11-049585-0 (niem.).
↑ Orthoperiodic acid, [w:] PubChem [online], United States National Library of Medicine, CID: 25289 [dostęp 2026-06-16] (ang.).
↑ Kwas nadjodowy [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, numer katalogowy: 379891 .
↑ Metaperiodic acid, [w:] PubChem [online], United States National Library of Medicine, CID: 65185 [dostęp 2026-06-16] (ang.).
1 2 3 4 Periodic acids and periodates, [w:] Norman N.N.N. Greenwood Norman N.N.N., AlanA. Earnshaw AlanA., Chemistry of the Elements, wyd. 2, Oxford–Boston: Butterworth-Heinemann, 1997, s. 872–875, DOI: 10.1016/C2009-0-30414-6, ISBN 0-7506-3365-4 (ang.).
↑ ThorstenT. Kraft ThorstenT., MartinM. Jansen MartinM., Crystal Structure Determination of Metaperiodic Acid, HIO₄ , with Combined X‐Ray and Neutron Diffraction, „Angewandte Chemie International Edition in English”, 36 (16), 1997, s. 1753–1754, DOI: 10.1002/anie.199717531 [dostęp 2026-06-16] (ang.).
↑ R.T. Morrison, R.N. Boyd: Chemia organiczna. PWN, 1990.

Bibliografia

Karta charakterystyki kwasu nadjodowego.
Kwasy tlenowe jodu. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-05-23)].
Witold Mizerski: Tablice chemiczne. Warszawa: wyd. Adamantan, 2004.

[FPX-1] 1 2 3 4 Farmakopea Polska X, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276, ISBN 978-83-63724-47-4, OCLC 903979769 .

[SA-2] 1 2 Kwas nadjodowy (nr 379891) – karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich (Merck) na obszar Polski.

[Holleman-3] 1 2 3 4 Periodsäure HIO₄, Orthoperiodsäure H₅IO₆, [w:] Arnold F.A.F. Holleman Arnold F.A.F., NilsN. Wiberg NilsN., EgonE. Wiberg EgonE., Anorganische Chemie. Band 1: Grundlagen und Hauptgruppenelemente, wyd. 103, Berlin Boston: De Gruyter, 2017, s. 527–529, DOI: 10.1515/9783110495850, ISBN 978-3-11-049585-0 (niem.).

[PubChem-4] Orthoperiodic acid, [w:] PubChem [online], United States National Library of Medicine, CID: 25289 [dostęp 2026-06-16] (ang.).

[5] Kwas nadjodowy [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, numer katalogowy: 379891 .

[PubChem2-6] Metaperiodic acid, [w:] PubChem [online], United States National Library of Medicine, CID: 65185 [dostęp 2026-06-16] (ang.).

[Greenwood1997-7] 1 2 3 4 Periodic acids and periodates, [w:] Norman N.N.N. Greenwood Norman N.N.N., AlanA. Earnshaw AlanA., Chemistry of the Elements, wyd. 2, Oxford–Boston: Butterworth-Heinemann, 1997, s. 872–875, DOI: 10.1016/C2009-0-30414-6, ISBN 0-7506-3365-4 (ang.).

[Kraft-8] ThorstenT. Kraft ThorstenT., MartinM. Jansen MartinM., Crystal Structure Determination of Metaperiodic Acid, HIO₄ , with Combined X‐Ray and Neutron Diffraction, „Angewandte Chemie International Edition in English”, 36 (16), 1997, s. 1753–1754, DOI: 10.1002/anie.199717531 [dostęp 2026-06-16] (ang.).

[Morrison1990-9] R.T. Morrison, R.N. Boyd: Chemia organiczna. PWN, 1990.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]