Stary Górnik

Stary Górnik
wieś
Ilustracja
Budynki i skrzyżowanie ul. Oławskiej z Leśną w Starym Górniku
Państwo

 Polska

Województwo

 dolnośląskie

Powiat

oławski

Gmina

Oława

Liczba ludności (III 2011)

199[1]

Strefa numeracyjna

71

Kod pocztowy

55-200[2]

Tablice rejestracyjne

DOA

SIMC

0879618

Położenie na mapie gminy wiejskiej Oława
Mapa konturowa gminy wiejskiej Oława, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Stary Górnik”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „Stary Górnik”
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa konturowa województwa dolnośląskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Stary Górnik”
Położenie na mapie powiatu oławskiego
Mapa konturowa powiatu oławskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Stary Górnik”
Ziemia50°57′30″N 17°20′25″E/50,958333 17,340278[3]

Stary Górnik (niem. Bergel, 1925-1945 Altbergel-Altottag)[4] – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie oławskim, w gminie Oława.[5]

Informacje ogólne

Wieś jest położona 4 kilometry od Oławy.[4] Miejscowość jest położona na trasie drogi wojewódzkiej nr 396.[6]

Podział administracyjny

W okresie pruskim Stary Górnik należał do gminy z siedzibą w Jelczu (Jeltsch),[7] a w Oławie (Ohlau) znajdował się urząd stanu cywilnego właściwy wsi. Od 1925 r. wieś należała do gminy (Amtsbezirk) z siedzibą w Oławie.[4] Od 1816 r. wieś znajdowała się na terenie powiatu oławskiego rejencji wrocławskiej pruskiej prowincji Śląsk,[7] a od 1919 r. na terenie wyodrębnionej prowincji Dolny Śląsk.[8]

W 1925 r. Stary Górnik (Bergel) połączył się z wsią Stary Otok (Ottag) tworząc nową miejscowość o nazwie "Stary Górnik-Stary Otok" (Altbergel-Altottag).[4] Miejscowość ta była obszarem dworskim (Gutsbezirk) do czasu reformy administracyjnej w 1928 r., która likwidowała obszary dworskie na terenie Prus, kiedy Stary Górnik-Stary Otok stał się gminą jednostkową (Landgemeinde), a część obszaru dworskiego została wchłonięta przez wieś-gminę jednostkową Bystrzycę (Peisterwitz).[8][9] Nazwa wsi "Altbergel-Altottag" funkcjonowała do 1945 r.[4]

Po ustanowieniu administracji polskiej w latach 1945-1954 Stary Górnik wchodził w skład gminy Jelcz,[10] a w latach 1954-1972 w skład gromady Bystrzyca.[11][12] Od 1973 r. jest częścią gminy wiejskiej Oława.[13][14][15] Do 1975 r. wieś była częścią powiatu oławskiego województwa wrocławskiego.[16] W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do pomniejszonego terytorialnie województwa wrocławskiego, a w latach 1990-1998 podlegała urzędowi rejonowemu w Oławie.[17]

Historia

Wieś starosłowiańska, niebędąca osadą rolniczą, lecz folwarkiem. Po raz pierwszy wspomniana w 1245 r. jako folwark należący do biskupów wrocławskich. Do sekularyzacji dóbr kościelnych na początku XIX w. należała do wrocławskiej kapituły katedralnej jako dobra stołowe. W 1819 r. wieś jest wspomniana jako własność urzędu domenalnego (Domainen-Amt) w Kotowicach (Kottwitz), a we wsi jest wspomniany pałac. W 1830 r. wieś należała do pruskiego urzędu królewskiego w Oławie, a majątek we wsi posiadał ród von Schmettau.[4] W Starym Górniku w pierwszej połowie XIX w. mieszkała Ferdinande von Schmettau[18] We wsi w 1830 i 1845 r. jest wspomniana szkoła katolicka.[4]

W 1925 r. Stary Górnik (Bergel) połączył się z wsią Stary Otok (Ottag), tworząc miejscowość Stary Górnik-Stary Otok (Altbergel-Altottag), która istniała do 1945 r.[4]

Stary Górnik został zalany m.in podczas powodzi w lipcu 1997 r., w maju 2010 r., czy we wrześniu 2024 r. Miejscowość ta jest często podtapiana lub zalewana, ponieważ znajduje się na terenie polderu Lipki-Oława.[19][20][21][22][23]

Nazewnictwo

W ciągu swojego istnienia Stary Górnik nosił następujące nazwy[4]:

  • 1375 r.: Ober Ottag, później Berg Ottag
  • do 1925 r.: Bergel
  • 1925-1945 r.: Altbergel-Altottag (niemiecka nazwa wsi)
  • do 1945 r. Górnik (polska nazwa wsi)[24]
  • 1945 r.: Stary Górnik - Stary Otok (nazwa nadana po ustanowieniu administracji polskiej na Dolnym Śląsku)[25]
  • od 1945 r. Stary Górnik (obecna nazwa wsi)

W "Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis" ("Księdze uposażeń biskupstwa wrocławskiego"), spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna na początku XIV w. Stary Górnik jest wzmiankowany jako "Othoc superiori".[26]

Rzeka w Starym Górniku

Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku, wydanym we Wrocławiu w 1888 r., zaliczał niemiecką nazwę wsi "Bergel" do grupy nazw miejscowości wywodzących się od ich położenia na wysokich wzniesieniach, górach lub wzgórzach.[27]

Gospodarka

W 1783 r. we wsi znajdował się folwark, należący do kapituły katedralnej we Wrocławiu. W 1819 r. we wsi oprócz pałacu znajdowały się dwie karczmy i kuźnia. W połowie XIX w. we wsi znajdował się folwark będący na dzierżawie wieczystej, browar, gorzelnia, karczma znajdująca się niedaleko Janikowa (Grüntanne), kawiarnia, 10 zakładów rzemieślniczych oraz sklep. W 1845 r. odnotowano uprawę tytoniu i działalność pszczelarską.[4] W latach 80. XIX w. folwark we wsi miał charakter przemysłowy i fabryczny.[24] Najbliższa stacja kolejowa znajdowała się w Oławie.[4]

W 1885 r. powierzchnia katastralna wsi wynosiła 368 ha, z czego pola uprawne stanowiły 285 ha, łąki 43 ha, a lasy 6 ha. Dochód netto z podatku gruntowego wynosił 22,72 marek niemieckich za hektar pola, 32,90 marek za hektar łąki i 6,27 marek za hektar lasu. W 1931 r. powierzchnia katastralna wsi "Altbergel-Altottag" wynosiła 1022,1 ha, a dochód netto z podatku gruntowego 22,41 reichsmarek za hektar.[4]

Teraźniejszość

Kościół NMP Dobrej Rady i Podwyższenia Krzyża Świętego w Starym Górniku

We wsi znajduje się kościół pw. Najświętszej Maryi Panny Dobrej Rady i Podwyższenia Krzyża Świętego, będący kościołem filialnym parafii Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Oławie, będącej częścią dekanatu Oława archidiecezji wrocławskiej.[28] We wsi znajduje się też cmentarz komunalny.[28][29]

Wieś posiada sieć wodociągową i jest skanalizowana.[30]

We wsi działa koło gospodyń wiejskich, ujęte w Krajowym Rejestrze Kół Gospodyń Wiejskich prowadzonym przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa.[31][32]

Zabytki

Według wykazu zabytków Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków we Wrocławiu na terenie wsi znajdują się następujące zabytki[33]:

  • historyczny układ ruralistyczny wsi
  • cmentarz poewangelicki na zachodnim krańcu wsi
  • na ul. Leśnej:
    • dom mieszkalno-gospodarczy nr 1 z budynkiem gospodarczym
    • domy mieszkalne nr 2, 3, 4, 8, 10
    • budynki gospodarcze nr 3a
    • dom mieszkalny nr 6 z budynkiem gospodarczym
    • budynek gospodarczy między nr 6 a 10 na ul. Leśnej
    • domy mieszkalno-gospodarcze nr 7, 9, 11
  • na ul. Nadrzecznej:
    • domy mieszkalne nr 1, 2
    • transformator przy budynku nr 2
    • dom mieszkalny nr 3 z budynkiem gospodarczym
    • dom mieszkalno-gospodarczy nr 4
  • na ul. Oławskiej:
    • domy mieszkalne nr 2, 5, 6, 7, 8a, 11, 12, 15
    • domy mieszkalno-gospodarcze nr 3a, 17
    • dom mieszkalny nr 10 z budynkiem usługowym
    • stodoła na rogu ul. Oławskiej 10 i ul. Leśnej
    • dom mieszkalny nr 13 z budynkiem mieszkalno-gospodarczym
    • domy mieszkalne nr 14, 16 z budynkami gospodarczymy
  • w przysiółku na południowy zachód od wsi:
    • dom mieszkalno-gospodarczy nr 1
    • dom mieszkalny nr 2

Demografia

W 1783 r. wieś zamieszkiwało 128 osób. W 1819 r. w Starym Górniku mieszkało 259 osób, w 1830 r. 388 osób, w 1845 r. 398 osób, w 1871 r. 406 osób, w 1885 r. 491 osób, a w 1895 r. 442 osoby. W 1905 roku Stary Górnik miał 475 mieszkańców. W 1925 r. wieś "Stary Górnik-Stary Otok" (Altbergel-Altottag) liczyła 522 mieszkańców, w 1935 r. 508 mieszkańców, a w 1939 r. 454 mieszkańców.[4] W 2001 r. w Starym Górniku mieszkało 184 osoby,[34] w 2011 r. 199 osób,[1] w 2021 r. 170 osób, a w 2025 r. 146 osób.[34]

W 1895 r. na 442 mieszkańców wsi 209 było mężczyznami, a 233 kobietami. Wieś zamieszkiwało 282 katolików i 160 ewangelików. Katolicy należeli do parafii w Oławie (Ohlau), a ewangelicy podlegali zborowi też w Oławie.[4]

Liczba ludności Starego Górnika (nota: dane dla lat 1925-1939 stanowią sumę ludności Starego Górnika i Starego Otoku w ramach wsi "Altbergel-Altottag")

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  2. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 1219 [zarchiwizowane 2022-10-26].
  3. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 3 stycznia 2026, identyfikator PRNG: 129789.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Klaus Kunze, Familienforschung Ohlau: Altbergel-Altottag (= Bergel, Ottag) Kreis Ohlau [online], klauskunze.com [dostęp 2026-07-28] (niem.).
  5. ↑ Sołectwa » Gmina Oława [online], Gmina Oława [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  6. ↑ Aktualny przebieg drogi wojewódzkiej 396, [w:] Droga wojewódzka nr 396: Bierutów - Oława - Strzelin, conadrogach.pl [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  7. 1 2 Bergel 2), [w:] Erich Uetrecht, Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, wyd. 5, t. 1, www.meyersgaz.org, Leipzig–Wien 1912, s. 140 [dostęp 2026-07-28] (ang. • niem.).
  8. 1 2 Jürgen Frantz, Kreis Ohlau | AGOFF [online], Arbeitsgemeinschaft Ostdeutscher Familienforscher, 1 czerwca 2014 [dostęp 2026-07-28] (niem.).
  9. ↑ Amtsblatt der Regierung in Breslau : mit öffentlichem Anzeiger Bd. 119, Stück 38 (22 September 1928) + S.-Beil., „Amtsblatt der Regierung in Breslau mit öffentlichem Anzeiger”, 119 (38), polona.pl, Breslau, 22 września 1928, s. 362 [dostęp 2026-07-28] (pol. • niem.).
  10. ↑ Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa
  11. ↑ Ustawa z dnia 25 września 1954 r. o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych., isap.sejm.gov.pl, 25 września 1954 [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  12. ↑ Uchwała Nr 24/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu oławskiego; w ramach Zarządzenia nr 13 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 20 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 3 grudnia 1954 r., Nr. 9, Poz. 71)
  13. ↑ Ustawa z dnia 29 listopada 1972 r. o utworzeniu gmin i zmianie ustawy o radach narodowych., isap.sejm.gov.pl, 29 listopada 1972 [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  14. ↑ Uchwała Nr XIX/109/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 13 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie wrocławskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 15 grudnia 1972 r., Nr 8, Poz. 165)
  15. ↑ 1973 - powstanie gminy Oława » Gmina Oława [online], Gmina Oława [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  16. ↑ Wykaz miast, osiedli i gromad: stan z dn. 1 I 1971 r., Cz. 1. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Biuro Spisów, 1971.
  17. ↑ Rozporządzenie Ministra - Szefa Urzędu Rady Ministrów z dnia 1 sierpnia 1990 r. w sprawie określenia siedzib i terytorialnego zasięgu działania urzędów rejonowych. [online], isap.sejm.gov.pl, 1 sierpnia 1990 [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  18. ↑ Schmettau, Ferdinande von - Deutsche Biographie [online], www.deutsche-biographie.de [dostęp 2026-07-28] (niem.).
  19. ↑ Konrad Bałajewicz, Ta decyzja podczas powodzi kosztowała miliony złotych, jest śledztwo prokuratury. Czy polder „Lipki – Oława” został zalany niepotrzebnie? [online], Gazeta Wrocławska, 30 marca 2025 [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  20. ↑ Stary Górnik i Stary Otok odcięte od świata. "Woda przelewa się przez wały" [online], wiadomosci.onet.pl, 18 września 2024 [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  21. ↑ Dramat mieszkańców Starego Górnika i Starego Otoku. Po wylaniu Odry są odcięci od świata [WIDEO] [online], Polska Agencja Prasowa, 18 września 2024 [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  22. ↑ Ewa Gazda, Zalanie polderu "Lipki-Oława" w czasie powodzi spowodowało straty na ponad 3 mln zł. Gmina Oława zawiadamia prokuraturę [online], Radio Wrocław, 28 marca 2025 [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  23. ↑ Jerzy Kamiński, STARY GÓRNIK To jej trzecia powódź w tym miejscu [online], tuolawa.pl, 20 września 2024 [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  24. 1 2 Górnik, [w:] Filip Sulimierski i inni red., Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II (Derenek – Gżack), dir.icm.edu.pl, Warszawa 1881, s. 721 [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  25. ↑ Obwieszczenie Pełnomocnika Rządu R.P. na okręg administracyjny Dolnego Śląska z 16.6.1945. Biuletyn nr 1 - przywracający brzmienie historycznych nazw polskich miejscowości Dolnego Śląska
  26. ↑ B. Registrum Wratislaviense. 14-18., [w:] J.W. Schulte (red.), H. Markgraf (red.), Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis, Breslau: Josef Max & Comp., 1889, s. 43 [dostęp 2026-07-28] (pol. • niem.).
  27. ↑ Heinrich Adamy, Die schlesischen Ortsnamen, ihre Entstehung und Bedeutung. Ein Bild aus der Vorzeit, wyd. 2, Breslau: Verlag von Priebatsch's Buchhandlung, 1888, s. 103 [dostęp 2026-07-28] (pol. • niem.).
  28. 1 2 Oława, Świętych Apostołów Piotra i Pawła, [w:] Archidiecezja Wrocławska, www.archidiecezja.wroc.pl [dostęp 2026-07-28] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-12] (pol.).
  29. ↑ Cmentarze komunalne » Gmina Oława [online], Gmina Oława [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  30. ↑ Woda, kanalizacja » Gmina Oława [online], Gmina Oława [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  31. ↑ Krajowy Rejestr Kół Gospodyń Wiejskich [online], Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa [dostęp 2026-07-28] [zarchiwizowane z adresu 2024-02-16] (pol.).
  32. ↑ Joanna Szulżyk, Spotkanie KGW » Gmina Oława [online], Gmina Oława, 6 grudnia 2022 [dostęp 2026-07-28] (pol.).
  33. ↑ dawne województwo wrocławskie - Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków we Wrocławiu [online], wosoz.ibip.wroc.pl [dostęp 2026-07-28] [zarchiwizowane z adresu 2026-06-07] (pol.).
  34. 1 2 Liczba mieszkańców gminy Oława, [w:] Biuletyn Informacji Publicznej, bip.gminaolawa.pl, 31 grudnia 2025 [dostęp 2026-07-28] (pol.).

Bibliografia

  • Felscher, Gedenktafel für Ferdinande von Schmettau, "Schlesische Chronik", rocznik VI, nr. 12 z 15 marca 1913 r., s. 288
  • Hermann Bürger, Bürger aus Minken, Steindorf, Bischwitz und Bergel, Kr. Ohlau, sowie in Hamburg, "Archiv ostdeutscher Familienforscher", t. 1, nr. 17 (1956), s. 166-168
  • Theodor Artopé, Ferdinande von Schmettau. Ein deutsches Frauenleben, "Heimatblatt Strehlen/Ohlau", nr. 11/1958, s. 9; nr. 12/1958, s. 5; nr. 1/1959, s. 9; nr. 2/1959, s. 5; nr. 3/1959, s. 5 i nr. 4/1959, s. 5
  • Rudolf Gleiß, Eine Busennadel der „Ferdinande von Schmettau“, "Heimatblatt Strehlen/Ohlau", nr. 12/1960, s. 9
  • Wincenty Urban, Katalog Archiwum Archidiecezjalnego we Wrocławiu, Lublin 1965
  • Hans-Dieter Speck, Gedenken an Ferdinande von Schmettau, "Heimatblatt Strehlen/Ohlau", nr. 4/1989, s. 9
  • Beschreibung des Ohlauschen Kreises: Laskowitz, Minken, Ottag, Paperwitz, Peisterwitz, Quallwitz, Rodeland, Steindorf, Trattaschine, Zelline, "Heimat­blatt Strehlen/Ohlau", nr. 3/1995, s. 5
  • Heinz Quester, Ortslexikon des Kreises Ohlau/Schlesien, Alfter 2007, s. 25, 30 i 119
  • Günter Leder, Man gab Gold für Eisen – Ferdinande von Schmettau opferte ihr Haar, "Heimatblatt Strehlen/Ohlau", nr. 3/2013, s. 2 i nr. 4/2013, s. 2

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.