Rilindja Karolinge

Rilindja Karolinge ishte e para nga tre Rilindjet Mesjetare, një periudhë veprimtarie kulturore në Perandorinë Karolinge. Mbretërimi i Karlit të Madh çoi në një ripërtëritje intelektuale të nisur në shekullin e VIII dhe të vijuar përgjatë shekullit të IX, duke u frymëzuar nga kultura e lashtë romake dhe greke^[1] dhe besimin e krishterë në Perandorinë Romake të shekullit të IV. Periudha pa një rritje të literaturës, shkrimit, arteve pamore, arkitekturës, muzikës, jurisprudencës, reformave liturgjike dhe studimeve shkrimore. Shkollat karolinge ishin qendra efektive të arsimit dhe shërbyen breza studjuesish duke përodhuar botime dhe kopje të klasikëve, si të krishterë ashtu dhe paganë.^[2]

Lëvizja u zhvillua kryesisht gjatë sundimit të Karlit të Madh dhe Ludvigut të Përkushtuarit. Ajo mbështetej nga studjuesit e oborrit, në mënyrë të shquar Alkuini i Jork.^[3] Admonitio generalis (789) i Karlit të Madh dhe Epistola de litteris colendis shëbyen si manifesto. Alkuini shkroi mbi subjekte që varionin nga gramatika dhe ekzegjeza biblike deri te aritmetika dhe astronomia. Ai mblodhi gjithashtu libra të rrallë, që formuan bërthamën e bibliotekës në Katedralen e Jorkut. Entuziazmi i tij për studimin e bëri atë një mësues efektiv. Alkuini shkruante:^[4]

«Në mëngjes, në kulmin e fuqive të mia, mbolla farën në Britani, tani në mbrëmje, kur gjaku im po ftohet, jam akoma duke mbjellë në Francë, duke shpresuar se të dyja do të rriten, me hirin e Zotit, duke dhënë ca mjalt të shkrimeve të shenjta, duke i bërë të tjerë të dehen me verën e studimit të lashtë»^[5][6]

Një tjetër figurë e shquar ishte Theodulfi i Orlinsit, një refugjat nga pushtimi Umajad i Spanjës që u përfshi në rrethin kulturor të oborrit perandorak para se Karli i Madh ta caktonte peshkop të Orlinsit. Kontributi më i madh i Theodulfit ndaj studimeve ishte botimi i tij studimor i Biblës Vulgate, duke marë nga dorëshkrime nga Spanja, Italia dhe Galia, si dhe nga origjinali hebraisht.^[7]

Efektet e kësaj përtëritjeje kulturore kufizoheshin kryesisht në një grup të vogël literati të oborrit.^[1] Sipas John Contreni, "ajo pati një efekt spektakolar mbi arsimin dhe kulturën në Perandorinë Franke, një efekt të debatueshëm mbi përpjekjet arstistike dhe një efekt të pamatshëm mbi atë kishte më shumë rëndësi për karolingët, ripërtëritjen morale të shoqërisë".^[8][9] Udhëheqësit shekullarë dhe kishtarë bënë përpjekje për të shkruar më mirë latinisht, për të kopjuar dhe ruajtur tekstet patristike dhe klasike në bibliotekat karolinge, si dhe për të zhvilluar një shkrim më të lexueshëm klasikexhant, me gërma kapitale dhe minuskule të dallueshme qartësisht, dhe e ndanë shkrimin karoling mba ai i botës së mëparshme latine. Kjo e fundit përmbante dhe praktikonte shumë shkrime të ndryshme, të cilët megjithëse bazoheshin në shkronjat e mëdha romake, frakturoheshin në variacione të mëtejshme rajonale, duke i shtuar larmishmëri më të madhe shkrimit themelor.

Karolingët u përpoqë të vendosnin njëtrajtshmëri duke krijuar minuskulin karoling. Në shkrimin e tyre u vendosën praktika të standardizuara, duke përfshirë lartësi konsistente të lartësisë së shkronjës, pikësimit dhe ndarjes midis fjalëve, të gjithë këto do ta përmirësonin lexueshmërinë. Ishte minuskuli karoling që humanistët e Rilindjes morën për të qenë romak dhe e përdorën si minuskulin humanist, nga i cili u zhvillua shkrimi i hershëm modern italik. Ata gjithashtu aplikuan ide racionale për çështjet shoqërore për herë të parë në shekuj, duke mundësuar një gjuhë të përbashkët dhe stil shkrimi që mundësoi komunikimin përgjatë shumicës së Evropës.

Siç thekson Pierre Riché, shprehja "Rilindje Karolinge" nuk nënkupton se Evropa Perëndimore ishte barbare ose obskurantiste para Periudhës Karolinge.^[10] Shekujt pas shpërbërjes së Perandorisë Romake në Perëndim nuk panë një zhdukje të beftë të shkollave të lashta. Në fakt, nga to dolën Martianus Capella, Magn Aurelius Kasiodori dhe Boetius, figura thelbësore të trashëgimisë kulturore romake në Mesjetën e Hershme, falë të cilëve do të ruheshin disiplinat e arteve liberale.^[11] Shekulli VII pa "Rilindjen Isidoriane" në Mbretërinë Visigote të Hispanias^[12] në të cilën do të lulëzonin shkencat^[13][14][15] dhe do të zhvillohej integrimi i mendimit të krishter dhe para-kristian,^[16] ndërsa përhapja e shkollave monastike irlandeze (scriptoria) përgjatë Evropës vuri themelet për Rilindjen Karolinge.^[17][18]

Kishte faktore të shumta në këtë zgjerim kulturor, më i dukshmi nga të cilët ishte ai i bashkimit të shumicës së Evropës Perëndimore nga Karli i Madh, duke sjellë paqe dhe stabilitet, i cili do të krijonte sfondin e përparimit. Kjo periudhë shënoi një ripërtëritje ekonomike në Evropën Perëndimore, duke pasuar Rënien e Perandorisë Perëndimore Romake në shekullin e V. Ekonomitë vendore në Perëndim ishin degraduar gjerësisht në bujqësi mbijetese nga fillimi i shekullit të VII, me qytete që funksiononin thjeshtë si vende të shkëmbimit të dhuratave të parisë.^[19] Nga fundi i shekullit të VII, do të shfaqeshin vendbanimet e zhvilluara urbane, të populluara kryesisht nga artizanë dhe tregtarë dhe duke zhvilluar rrjetin e rrugëve, prodhimin artizanal dhe tregtinë rajonale dhe në largësi të mëdha.^[19] Një shembull i hershëm i këtij tipi të emporiumit mesjetar ishte Dorestadi.^[19]

Zhvillimi i ekonomisë karolinge u nxit nga organizimi efiçent dhe shfrytëzimi i punës në pronat e mëdha feudale, duke prodhuar një tepricë kryesisht gruri, vere dhe kripe. Nga ana tjetër, tregtia ndër-rajonale për këto mallra e lehtësoi zgjerimin e qyteteve.^[20][21] Të dhënat arkeologjike tregojnë vazhdimin e prirjes së rritjes në fillim të shekullit të VIII.^[19] Kulmi i ekonomisë së hershme karolinge u arrit midis viteve 775 dhe 830, duke përkuar me tepricat më të mëdha të periudhës, ndërtimi në shkallë të gjerë i kishave ashtu si dhe mbipopullimi dhe tre kriza urie që treguan kufizimet e sistemit.^[22] Pas një periudhe trazirash nga viti 830 deri në vitin 850, të shkaktuar nga luftërat civile dhe sulment vikinge, zhvillimi ekonomik do të riniste në vitet 850, me emporet që u zhdukën tërësisht dhe do të zëvendësoheshin nga qytetet e fortifikuara tregtare.^[22]

Nga shkaqet kryesore të rritjes së papritur ekonomike ishte tregtia arabe e skllevërve. Duke pasuar ngritjen e kalifateve myslimane arabe, elitat arabe krijuan një kërkesë të rëndësishme për skllevër në botën myslimane, me skllevër evropian veçanërisht të vlerësuar. Si pasojë e luftërave të Karlit të Madh për pushtime në Evropën Lindore, një furnizim i qëndrueshëm robërish sllavë, avarë, saksonë dhe danë arritën tregtarët në Evropën Perëndimore, që pastaj i eksportonin skllevërit nëpërmjet Ampurias, Gironës dhe kalimeve të Pirenejve për në Spanjën Myslimane dhe pjesë të tjera të botës arabe.^[23] Tregu për skllevër ishte aq fitimprurës sa ai u shndërrua menjëherë pothuajse në tregti të largësisë së mëdha të ekonomive evropiane.^[24][25] Tregtia e skllevërve i mundësoi Perëndimit të riangazhohej me kalifatet myslimane arabe dhe Perandorinë Lindore Romake, kështu që industri të tjera, siç ishin tekstilet, qenë të afta të rriteshin gjithashtu në Evropë.^[26]

Shprehja Rilindje në historinë mesjetare dhe në veçanti Rilindja Karolinge, në vitet 1830^[27] vjen nga historiani Jean-Jacques Ampère. Ky i fundit shkon kundër pikëpamjes mbizotëruese të Mesjetës në atë kohë (veçanërisht para vitit 1000) si një periudhë e prapambetur kulturalisht, si për shembull nga historiani Jules Michelet.^[28] Por nuk do të ishte deri në shekullin e XX, nga vitet 1920, që koncepti i evokuar nga Ampère do të gjente vlerësimin për të cilën njihet. Historiani Erna Patzelt, profesor i historisë në Universitetin e Vjenës, i njohur për arkitekturën dhe e amplifikoi përdorimin e tij në vitin 1924 me titullin e një prej veprave të tij Die karolingiesche Renaissance.^[29] Vitet 1920 panë gjithashtu teorizimin e periudhave të tjera të quajtura rilindje në Mesjetë, Otoniania dhe e shekullit të XII.

Termi Rilindja Karolinge nënkupton se përtëritja kulturore e Perandorisë Karolinge ishte një fenomen i krahasueshëm me Rilindjen e shekullit të XV në mjaft pikëpamje (përtëritja e studimeve, rizbulimi i trashëgimisë së lashtë intelektuale dhe arritjet artistike). Megjithatë, krahasimi nuk mund të jetë i plotë. Terimi rilindje nuk ka të barasvlefshëm në latinisht,^[30] bashkëkohësit përdornin termin renovatio.

Koncepti i Rilindjes Karolinge qe megjithatë i suksesshëm në periudhën pas luftës, si ndër historianët anglo-saksonë.^[31] Megjithatë, mbi këtë shprehje janë ngritur vazhdimisht kritika, në mënyrë të shquar nga historiani francez Jacques Le Goff. Më së fundmi, historiani francez Pierre Richè i cili është specializuar për Mesjetën, ka parapëlqyer të evokoi tre përtëritje të njëpasnjëshme karolinge, duke dalluar kështu kohën e Karlit të Madh (rilindja e parë karolinge) dhe ato të pasuesve të tij (rilindja e dytë karolinge) dhe duke i lidhur ato me Periudhën Otoniane (rilindja e tretë karolinge), të konceptuara si vazhdim i të njëjtit fenomen dhe jo si një përtëritje e pavarur.^[32]

Kenneth Clark ka pikëpamjen se nëpërmjet Rilindjes Karolinge, Qytetërimi Perëndimor mbijetoi për një qime.^[33] Një pjesë thelbësore e korpusit klasik që zotërojmë sot ia detyron mbijetimin e tij kopjeve të prodhuara nga skribët karolingë. Siç vëren Conrad Leyser, "më pak sesa 2,000 dorëshkrime latine mbijetojnë nga periudha para vitit 800; nga shekulli pas vitit 800, në kemi mbi 7,000. Për çdo kopje të shekullit të VIII të një teksti që ka mbijetuar, kemi dhjetë kopje nga shekulli i nëntë."^[34]

Një rol të rëndësishëm karolingët luajtën në mbledhjen, kopjimin dhe shpërndarjen e doërëshkrimeve dhe njohurive të lashta, vlen të përmendet se ata e bënë këtë nëpërmjet sistemit të tyre të vlerave. Si i till, është e rëndësishme të njihet se megjithë shumë tekste dhe ide të lashta u ruajtën nga karolingët, është e mundur të njihet se shumë të tjera nuk u ruajtën, si në mënyrë aksidentale apo apo në mënyrë tjetër.

Karolingët ishin një familje e krishterë dhe me siguri kërkuan të ruanin dokumentet dhe njohuritë e krishtera. Kështu, ka të ngjarë që burimet jo të krishtera u lanë mënjanë qëllimisht në favor të ruajtjes së të krishterave. Megjithatë, kjo nuk ndodhte në të gjitha rastet. Në të vërtetë karolingët ruajtën tekste dhe informacione shekullare, shpesh si pjesë të reformave të arsimit të ndërmarra gjatë Rilindjes Karolinge. Dhe asnjë nga ato nuk sugjeron se burimet e lashta të krishtera u ruajtën të pa prekura (ose të gjitha) nga e njëjta rilindje.

Në fakt, këto dorëshkrime me gjasa do të shtrembëroheshin ose gjithashtu humbeshin. Për shembull, burimet e krishtera mund të kopjoheshin kaq shumë herë sa versionet e tyre origjinale humbeshin, duke i ndarë bashkëkohoret dhe ato të sotmet nga prodhimet e tyre origjinale, siç ishin shkrimet dhe materialet. Gjithashtu, autoritetet e krishtera midis karolingëve mund ta konsideronin veten e tyre ekspertë dhe kështu nuk kishin më nevojë për gjithë tekstet e lashta të krishtera. Si të tillë, ata mund të hiqnin qëllimisht pjesë të dorëshkrimeve të lashta që nuk konsideroheshin më të nevojshme për tu ruajtur dhe mësuar.

Megjithatë, përdorimi i termit rilindje për të përshkruar këtë periudhë kontestohet për shkak se synimi dhe prodhimi i saj dallonte në mënyrë të theksuar nga ato të Rilindjes së shekujve të XV dhe të XVI. Projekti karoling ishte një nismë nga lartë poshtë, e shtyrë nga patronazhi mbretëror dhe e sendërtuar nga elitat e ditura, që trajnoheshin dhe shërbenin në institucionet kishtare, në dallim nga lëvizjet shoqërore me gamë të gjerë të mëvonshme të Rilindjes Italiane.^[35]

Studimet e mëhershme ndonjëherë e portretizonin Periudhën Karolinge si një përpjekje për të rikrijuar kulturën e mëparshme të Perandorisë Romake, të motivuar nga interesa humaniste dhe antikuariane.^[36] Historiografia më e afërt, megjithatë, priret ta shikojë Rilindjen Karolinge kryesisht si një projekt reformimi fetar.^[37] Në vend të një rilindjeje të thjeshtë, studjuesit karolingë e përshkonin angazhimin e tyre me studimet klasike si një correctio. Ky nocion i correctio, i kombinuar me shqetësime pragmatike, synonin të "korrektonin" dhe shndërronin njohurinë më të vjetër në diçka të dobishme dhe të përshtashme për një shoqëri të sapobashkuar të krishterë—për shpëtimin e të cilës Karli i Madh, si drejtuesi i saj, ndjehej përsonalisht përgjegjës.^[38]

Një mungesë e alfabetizmit latin në Evropën Perëndimore të shekullit të VIII shkaktoi probleme për sunduesit karolingë nëpërmjet kufizimit të madh të numrit të njerëzve të aftë për të shërbyer skribë të oborrit në shoqëritë ku latinishtja vlerësohej. Edhe më shqetësuese për disa sundues ishte fakti që jo të gjithë priftërinjtë famullitarë zotëronin aftësinë për të lexuar Biblën Vulgate. Ndërsa mungesa e alfabetizmit nuk ishte e papritur mes njerëzve të thjeshtë, ishte befasuese të gjeje lexim dhe shkrim të dobët mes klerit. Megjithatë, kjo është ajo që Karli i Madh zbuloi, gjerësisht nëpërmjet letrave të shkruara ati dhe oborrit të tij nga manastiret.

Kjo mungesë arsimimi midis autoriteteve fetare dhe kështu njohurive për të kuptuar Biblën ishte alarmuese për Karlin e Madh, i cili kërkoi ti konvertonte subjektet e tij në krishtërim. Agjentët e konvertimit supozohej të ishin kleri. Megjithatë, Karli i Madh i frikësohej aftësisë së tyre për të mësuar njerëzit e thjeshtë mbi krishtërimin dhe prandaj i udhëzoi ata drejtë shpëtimit, ishte i pakrahasueshëm me arsimimin e tyre të dobët. Për ta rregulluar këtë dhe kështu për të përmbushur detyrën e kristianizimit të perandorisë së tij, Karli i Madh urdhëroi të dërguar të rinj arsimorë, veçanërisht me synimin për të udhëzuar klerin dhe klerin e ardhshëm.

Karli i Madh bëri këtë deklarim të parë mbi arsimimin në një letër, De litteris colendis dhe e dërgoi atë te abati i Fuldës, Baugulfi, me udhëzimin e shtuar që ai të kopjohej dhe dërgohej në manastiret kryesore të perandorisë së tij. Një problem shtesë ishte se latinishtja vulgare e Perandorisë së vonë Perëndimore Romake kishte filluar të dallonte në dialekte rajonale, pararendësit e today's gjuhëve të sotme romanse, që po bëheshin të pakuptueshme me njëra-tjetrën dhe pengonin studjuesit nga një anë e Evropës të ishin të aftë të komunikonin me personat nga ana tjetër e Evropës.

Për ti adresuar këto probleme, Karli i Madh urdhëroi krijimin e shkollave në një kapitullar, të njohur si Karta e Mendimit Modern, të nxjerë në vitin 787.^[39] Një pjesë e madhe e programit të tij të reformimit ishte të tërhiqte shumë studjues kryesorë të krishtërimit të kohës së tij në oborrin e tij. Midis të parëve të thirrur në oborr ishin italianët: Pjetër Pizani, i cili nga viti 776 deri rreth vitit 790 do ta mësonte Karlin e Madh në latinisht dhe nga vitit 776 deri në vitin 787 Paulini i Akuileias, të cilin Karli i Madh e emëroi patriark të Akuilesë në vitin 787. Longobardi Paul Diakoni u soll në oborr në vitin 782 dhe qëndroi deri në vitin 787, kur Karli e emëroi atë abat të Montecassino-s.

Theodulfi i Orlinsit ishte një visigot spanjoll, që shërbeu në oborr nga viti 782 deri në vitin 797, kur u emërua peshkop i Orlinsit. Theodulfi kishte qenë në konkurencë miqësore mbi standardizimin e Vulgatës me kryesorin nga studjuesit e Karlit të Madh, Alkuinin e Jorkut. Alkuini ishte një murg dhe diakon northumbrian, që do të shërbente si kreu i shkollës së pallatit nga viti 782 deri në vitin 796, përveç nga viti 790 deri në vitin 793, kur u kthye në Agli. Pas vitit 796, ai e vazhdoi punën e tij studimore si abat i Manastirit të Shën Martinit në Tours.^[35] Midis atyre që ndoqën Alkuinin përmes Kanalit në oborrin frank ishte Joseph Scottus, një irlandez, që la disa komentarë origjinalë biblikë dhe eksperimente akrostike. Pas këtij brezi të studjuesve jo frankë, nxënësit e tyre frankë, sic Angilberti, do të linin shenjën e tyre.

Oborret e mëvonshme të Ludvigut të Përkushtuarit dhe Karlit II Tullacit kishin grupe të ngjashme studjuesit, shumë prej të cilëve ishin me origjinë irlandeze. Murgu irlandez Dikuil, ndoqi oborrin e mëparshëm dhe irlandezi më i famshëm, John Scotus Eriugena ndoqi oborrin e mëvonshëm, duke u bërë kreu i shkollës së pallatit në Aken.

Autoritete të tjera të shquara kishtare të Rilindjes Karlinge që ndihmuan në reformat arsimore dhe fetare ishin Baugulfi, abati i Fuldës (779–802), Klaudiusi, peshkopi i Torinos (817–827), Hraban Mauri, abati i Fuldës (822–842) dhe arkipeshkvi i Majncit (847–856), Lupus, abati i Ferrières (840–rr.862) dhe Hinkmari, arkipeshkvi i Reimsit (845–882).

Reformat arsimore luajtën një rol kyç në Rilindjen Karolinge. Ndërsa shumë nga kjo reformë përqëndrohej në arsimimin e trupës kishtare, që mund të mësonte dhe të konvertonte pastaj të tjerë në perandori në krishtërim, Karli i Madh synonte të arsimonte anëtarët e aristokracisë dhe madje edhe njerëzit e thjeshtë. Si pasojë, do të shfaqeshin dy lloje shkollash. Shkolla e pallatit doli në oborrin karoling, rezultati i ftimit nga Karli i Madh i studjuesve të mëdhenj dhe të tjerëve që mbërritën vetë me shpresën e patronazhit. Një nga këtë studjues kontribues në oborr ishte të arsimonin fëmijët e aristokracisë. Kjo ishte një trupë pak e organizuar, e cila u shpërnda kohë përpara se studjuesit të largoheshin nga oborri me disa që filluan qendrat e tyre arsimore në katedrale dhe manastire, për shembull.

Shkollat e jashtme dolën përgjatë perandorisë, në vend të përqëndrimit në oborr. Studentët që nuk synonin të bëheshin murgj mund të trajnoheshin në latinisht në këto institucione. Kjo ishte veçanërisht e dobishme, pasi shumica e rregjistrimeve në Perandorinë Karolinge hartoheshin në latinisht, duke përfshirë materialet teologjike. Kishte një element të krishter edhe në këtë rrymë. Për shkak të mbizotërimit të latinishtes në perandori, për të kuptuar doktrinën e krishterë dhe tekstet biblike, ishte e nevojshme të arrihej alfabetizimi latinisht.

Një nga përpjekjet parësore ishte krijimi i një kurrikulumi të standardizuar për tu përdorur në shkollat e sapokrijuara. Alkuini i drejtoi këto përpjekje dhe ishte përgjegjës për shkrimin e teksteve të librave, krijimin e listave të fjalëve dhe vendosjen e triviumit dhe kuadriviumit si bazë për arsimin.^[40]

Një tjetër kontribut nga kjo periudhë ishte zhvillimi i minuskulës karolinge, një "doracat" i përdorur për herë të parë në manastiret e Korbisë dhe Tursit, që futi përdorimin e shkronjave të vogla. U zhvillua gjithashtu një version i standardizuar i latinishtes, që lejoi për sajimin e fjalëve të reja, ndërsa ruheshin rregullat gramatikore të latinishtes klasike. Kjo latinishte mesjetare u bë një gjuhë e përbashkët e studimit dhe i lejoi administratorët dhe udhëtarët të kuptoheshin në rajone të ndryshme të Evropës.^[41]

Koncepti më i hershëm i Evropës si një rajon e veçant kulturor (në vend të një zone të thjeshtë gjeografike) u shfaq gjatë Rilindjes Karolinge të shekullit të IX dhe përfshinte territoret të cilat praktikonin Krishtërimin Perëndimor në atë kohë.^[42]

Përllogaritet se punishtet karolinge prodhuan mbi 100,000 dorëshkrime në shekullin e IX, nga të cilat mbijetojnë rreth 6000 deri në 7000.^[43] Karolingët prodhuan kopjet më të hershme të mbijetuara të veprave të Ciceronit, Horacit, Marcialit, Staciusit, Lukrecit, Terencit, Jul Çezarit, Boetiusit dhe Martianus Capella.^[44] Teksteve të këtyre autorëve nuk u ishin bërë kopje në Perëndimin Latin në shekujt e VII dhe të VIII.^[44]

Sipas Roger Wright, Rilindja Karolinge është përgjegjëse për shqiptimin modern të latinishtes kishtare. Deri në atë pikë nuk kishte pasur dallim konceptual midis latinishtes dhe romansishtes; e para konsiderohej thjeshtë si forma e shkruar e kësaj të fundit. Për shembull, në Spanjën e hershme mesjetare fjala për 'shekull'—e cila shqiptohej */sjeglo/—shkruhej pikërisht ⟨saeculum⟩, siç kishte qenë për pjesën më të madhe të një mijëvjeçari. Skribi nuk do ta lexonte me zë saeculum si /sɛkulum/ më shumë sesa një anglisht folës sot do ta shqiptonte knight si */knɪxt/ në vend të /naɪt/.^[45]

Folësit jo amëtarë të latinishtes, megjithatë—si klerikët me origjinë anglo-saksone ose irlandeze—duket se kanë përdorur një shqiptim mjaft të ndryshëm, me gjasa duke u përpjekur të shqiptonin çdo fjalë sipas gërmëzimit të saj. Rilindja Karolinge në Francë futi këto shqiptim artificial për herë të parë gjithashtu te folësit amëtarë. Fjala viridiarium (kopësht perimesh), për shembull, nuk do të lexohej më me zë si fjala e barasvlefshme në frëngjishten e vjetër */verdʒjǽr/. Ajo tani duhet të shqiptohej saktësiht siç shkruhej, me të gjashta rrokjet: /viridiarium/.^[46]

Një ndryshim i till radikal pa efektin e bërjes së predikimeve latinisht tërësisht të pakuptueshme për publikun e përgjithshëm romans-folës, i cili kërkonte zyrtarë pak vjetë më vonë, në këshillin e Tursit, për të udhëzuar priftërinjtë për të lexuar predikimet me zë në mënyrën e vjetër, te rusticam romanam linguam ose 'të folurën e thjeshtë roman[s]e' (ndërsa liturgjia do ta mbante shqiptimin e ri deri në ditët e sotme).^[47]

Pasi tani nuk kishte mënyra të pangatërrueshme për të treguar nëse një tekst i caktuar duhet të lexohej në latinisht apo në romans dhe folësit amëtarë të gjuhëve gjermanike (si këngëtarët kishtarë) të shumtë në perandori mund të jenë përpjekur të lexonin fjalët në ortografinë latine sipas drejtshqiptimit romans, përpjekje të ndryshme u bënë në Francë për të dalluar një ortografi të re për këtë të fundit; midis shembujve më të hershëm janë pjesë të Betimit të Strasburgut dhe Sekuenca e Shën Eulalias. Pasi reformat karolinge përhapën shqiptimin 'e duhur' latin nga Franca deri në rajonet e tjera romans-folëse, studjuesit vendorë në vijim ndjen nevojën për të krijuar gjithashtu sistemet e tyre të ndryshme të gërmëzimi për të folurat e tyre vernakulare, kështu duke nisur fazën letrare të romansës mesjetare.^[48] Duke shkruar në romans nuk duhet të jetë bërë e gjerë deri në Rilindjen e Shekullit të Dymbëdhjetë, megjithatë.^[49]

Musika instrumentale

Një muzikant duke i rënë një citare që mendohet se ka evoluar nga lira greke, nga Bibla e Karlit të II Tullacit, shekulli IX

Rënësi i citarës që duket si llautë, nga Psalteri i Utrehtit, shekulli IX

Muzikantë nga Psalteri i Shtutgartit, fillimi i shek. të IX

Dokumente të krijuar gjatë Rilindjes Karolinge tregojnë rritjen e muzikës instrumentale me instrumente të reja. Imazhet mund të dokumentojnë citarën e mëparshme evropiane (lloji i llautës) ose ndryshe një "përtëritje të kitharës romake."^[50]

Arti Karoling shtrihet pak a shumë në periudhën qind-vjeçare nga rreth vitit 800–900. Megjithëse e shkurtër, ajo ishte një periudh ndikuese. Evropa Veriore përqafoi format klasike mesdhetare të Artit Romak për herë të parë, duke vendosur themelet për ngritjen e Artit Romanik dhe në vijim Artit Gotik në Perëndim. Nga kjo periudhë mbijetojnë dorëshkrime të iluminuara, punime metalesh, skulptura në shkallë të vogël, mozaikë dhe afreske.

Karolingët u angazhuan me shumë ememente të artit të lashtë, si palmetat, shpesh duke i vendosur ato në zona si skaje të teksteve dekorative, ose relieveve.

Leiden Aratea është një shembull i rëndësishëm i ruajtjes karolinge të një pjese artistike pagane. Një kopje e shekullit të nëntë i një traktati astronomik, karolingët u kujdesën shumë për kopjimin e kësaj pjese të veprës dhe stileve të lashta, që e karakterizonin atë. Për shembull, ata i iluminuan përpikmërisht faqet, format katrore të të cilave, qenë gjithashtu të kujdesshëm ti ruanin.

Arkitektura Karolinge ësthë stili arkitekturor i Evropës Perëndimore të promovuar nga Karli i Madh. Periudha e arkitekturës shtrihet nga fundi i shekullit të VIII dhe të nëntë deri në mbretërimin e Otonit I në vitin 936 dhe ishte një përpjekje e vetëdijshme për të krijuar një Rilindje Romake, duke imituar Arkitekturën Romake, paleokristiane dhe Bizantine, me inovacionin e saj, duke rezultuar në krijimin e një karakteri të veçantë.^[51] Ky stil arkitekturor sinkretik mund të shëmbëlltyrohet me kishën e parë të Shën Markut në Venecie, duke shkrirë proto-Romanikun dhe ndikimet bizantine.^[52]

Pati një shumësi ndërtesash të reja klerikale dhe shekullare të ndërtuara gjatë kësaj periudhe, John Contreni përllogarit se "Pak më shumë se vetëm tetë dekada midis viteve 768 dhe 855 panë ndërtimin e 27 katedraleve të rej, 417 manastireve dhe 100 rezidencave mbretërore ".^[51]

Tradita Perëndimore e praktikës dhe teorisë muzikore filloi gjatë Rilindjes Karolinge.^[53] Mesjeta e Hershme supozohet se qe një ndërprerje e traditës muzikore të lashtësisë. Aksesi në tekstet e shkruara në greqisht ishte bërë e pamundur madje edhe për arsimimin e pakicës, gjë që e shtyti Boetiusin të përkthente disa traktate muzikore në latinisht. Muzika ishte një nga pjesët e kuadriviumit. Me reformat e arsimimit të Karlit të Madh, i cili ishte veçanërisht i interesuar mbi muzikën,^[54] një periudhë veprimtarie intensive për kopjimin dhe shkruarjen e traktateve mbi teorinë muzikore filloi në manastire; Musica enchiriadis është një nga më të vjetrit dhe më interesantët.

Një përpjekje u bë për bashkuar praktikën e muzikës kishtare duke eliminuar varietetet e shumta stilistike rajonale. Ka të dhëna se notacioni i vjetër muzikor perëndimor, në formën e neumes në camp aperto (pa staf), u krijua në Metz rreth vitit 800, si pasojë e dëshirës së vetë perandor që muzikantët e kishës franke të mbanin nuancat e përdorura nga romakët, veçanërisht në këndim.^[55]

Historianët debatojnë duke përfshirë njohurin e lashtë dhe praktikën sip pjesë të Rilindjes Karolinge. Megjithatë, disa arsye për të përfshirë artet mjeksore në këtë periudhë, përkatësisht se ndërveprimi i karolingëve me ta plotësonin të paktën tre kërkesa të Rilindjes Karolinge: mbledhjen dhe kopjimin e teksteve të lashta mjekësore dhe angazhimi me këtë informacion për ta përfshirë atë në një botëkuptim të krishter. Dy të parat janë vetë-shpjeguese. Karolingët në këtë periudhë jo vetëm do ti mblidhnin gjerësisht dorëshkrimet e lashta mjekësore, por do ti kopjonin dhe kështu ruanin ato, dhe shpesh do ti sendërtonin në shkrimin e tyre të reformuar dhe standardizuar të minuskulit karoling.

Duke konsideruar përpjekjet e tyre formuese, është e rëndësishme të kuptohet dilema që karolingët u përballën kur ndërvepronin me njohurinë e lashtë mjekësore. Përkatësisht, ky konsiderohej informacion dhe veprimtari jo e krishterë, paganr. Në fund të fundit, praktika mjekësore barazohej me veprimin njerësor—dhe potenciale për të korruptuar—planin e përkryer të Zotit; një pasojë e rrezikshme pas asaj që ndodhi në Kopshtin e Edenit. Trupi dhe në masë të madhe bota, sundohej nga Zoti dhe Karolingët ishin në ankth mbi ndërprerjen e mundshme të vullnetit të Tij Hyjnor duke e ndryshuar gjendjen e trupit.

Megjithatë, ishin ata që në Rilindjen Karolinge hulumtonin këtë njohuri mjekësore dhe vendin e saj potencial në botën e krijuar nga Zoti, për të parë nëse ajo mund të ishte një përfshirje e mirëpritur në pikëpamjen e tyre të krishterë. Metoda kryesore që ata përdornin për këtë, ishte ti lidhnin praktikat mjekësore me Biblën. Duke deklaruar se Vetë Zoti ishte mjeku fundor dhe thirrja e doktorit ndodhte në Bibël (në mënyrë të shquar nga dishepull i Jezusit, doktor Luka), Karolingët deklaronin se jo vetëm njohuria dhe praktika mjekësore ishte e pranueshme, por një përpjekje për tu lavdëruar. Në këto mënyra, ata shndërruan një praktikë të lashtë, jo të krishterë në një të tillë.^[56]

Rreth vitit 755, babai i Karlit të Madh, Pepini i Shkurtri reformoi valutën e Perandorisë Franke. Një larmi sistemesh vendore do të standardizoheshin. Mintat e vogal u mbyllën dhe kontrolli mbretëror mbi mintat më të mëdha u përforcua,^[57] duke rritur pastërtinë.^[58] Në vend të arit romak dhe solidëve bizantinë, atëherë të zakonshëm, ai vendosi një sistem të bazuar në një qindarkë të re argjendi .940-të pastër (denarius; denier) që peshonte 1/240 të një paundi (librum, libra, ose lira; livre). (Paundi karoling duket se ka qenë rreth 489.5 gramë,^[59][60] duke e bërë çdo qindarkë rreth 2 gramë.) duke qenë se solidi i zhvlerësuar pastaj vlente pak a shumë sa 11 nga këto qindarka (shilling, solidus; sol) u vendos në atë vlerë, duke e bërë atë 1/22 e paundit të argjendtë.^[61]

Kjo më vonë do të rregullohej në 12 dhe 1/20, përkatësisht. Gjatë Periudhës Karolinge, megjithatë, as shilingat ose libra nuk u prenë, duke u përdorur në fakt si njësi përllogaritjeje nocionale.^[58] (Për shembull, një "shiling" ose "solidus" grurë ishte një masë e barasvlefshme me sasin e grurit që mund të blinin 12 qindarka.)^[62] Megjitha pastërtinë dhe cilësinë e qindarkave të reja, prapë, ato refuzoheshin në mënyrë të përsëritur nga tregtarët përgjatë Periudhës Karolinge në favor të monedhave prej ari të përdorura gjetkë, një situatë që do të çonte në ligje të përsëritura kundër këtyre refuzimeve për ta pranuar monedhën e mbretit.^[61]

Sistemi karoling u importua në Angli nga Ofa i Mercisë dhe mbretërit e tjerë, ku ai formoi bazën e valutës angleze deri në fundin e shekullit të XX.^[58]

• 
  Ungjijtë e Akenit (rr. 820), një shembull i iluminimit karoling
• 
  Codex Aureus i Lorsch-it
• 
  Një kopje e Planit të Sankt Gallenit
• 
  Karli i II mirëpret murgjit nga Tursi, që sjellin Biblën Viviane që përfshin këtë miniaturë, 845
• 
  Fleta 160v nga një ungjill karoling i shkruar në minuskulin karoling
• 
  Miniaturë Karolinge me simbolet e ungjillorëve dhe dorën e Zotit
• 
  Ilustrim karoling i librit të Boetiusit, De institutione arithmetica, Tours, 845
• 
  Skema rrethore me itinerarin e diellit, fazat e hënës, ciklit 19-vjeçar hënor, përllogaritjet e kohës, dorëshkrimi karoling, shek. IX, ish Manastirit Benediktin i Shën Emeramit në Regensburg
• 
  Kopertina e Ungjillarit të Drogonit, rr. 850
• 
  Miniaturë me paraqitje astronomike në formë centauri, kopje karolinge e një origjinali të shek. të IV
• 
  Miniaturë e Shën Gjon Ungjillorit, shek. IX
• 
  Perandori Kostandin dhe Këshilli i Nikesë, poshtë djegia e librave arianë, miniaturë rr. 825
• 
  Statujë kalëruese e Karlit të Madh, Thesari i Katedrales së Metzit
• 
  Kopertina e Codex Aureus të Lorsch-it, rr. 810
• 
  Fibula e Dorestadit, 775-800
• 
  Sirenë dhe onocentaur nga dorëshkrimi i Fiziologut të Bernës, shek. IX
• 
  Elefant duke shtyrë një pemë, me një dragua ose gjarpër, dorëshkrimi i Fiziologut të Bernës
• 
  Një cetak gjigant ose aspidochelon poshtë barkës, dorëshkrimi i Fiziologut të Bernës
• 
  Dorëshkrim karoling astronomiko-përllogaritës, rr. 825, Madrid
• 
  Dorëshkrim karoling, me personifikimin e Eridanit, peshk dhe altar, 840
• 
  Rrethore me personifikimin e hënës, bizhuteri smalti cloisonné, aliazh bakri, ari dhe hekur nga mbrapa, 860-890
• 
  Mbreti David duke i rënë një instrumenti muzikor, Psalteri i artë i Sankt Gallenit, 883-900
• 
  Portreti i Terencit nga publikimi i veprës së tij, prodhuar nga viti 825
• 
  Muzikant duke i rënë një cithareje, nga Psalteri i Shtutgartit, 820
• 
  Muzikant duke i rënë një cithareje nga Psalteri i Shtutgartit
• 
  Kopertinat e Psalterit të Dagulfit, majtas: mbreti David urdhëron redaktimin e Psalmeve; djathtas: Shën Jeronimi urdhërohet nga papa të shkruajë psalmet;rr. 795
• 
  Diptiku i Harraçit, rr. 800
• 
  Kanatë diptiku prej fildishi me gratë e përkushtuara në varr, 800-810, Aken
• 
  Kanatë diptiku prej fildishi, 800-830
• 
  Kapitel kroling në Kishën e Shën Justinit, Frankfurt-Höchst
• 
  Pllak fildishi me skenën e Emausit, 850-900
• 
  Kopertinë e Ungjillit të Gandershaimit, 860-870, korniza e përpunua në v. 1555, Metz
• 
  Kopertinë fildishi i dorëshkrimit me Kryqëzimin dhe gratë e shenjta në varr, mes v. 870 dhe 880
• 
  Kovë karolinge prej fildishi me aliazhe të praruara bakri, 860-880

• The Carolingian Renaissance, BBC Radio 4 discussion with Matthew Innes, Julia Smith & Mary Garrison (In Our Time, Mar, 30, 2006)
• Rebecca M. Kulik. "Carolingian Renaissance". Encyclopædia Britannica (në anglisht).
• Arte carolingio - Arquitectura templaria: ritual romano y experimentación
• Arte carolingio - Sankt Gallen: en el origen del arquetipo monasterial
• Ross, Nancy, Carolingian Art Arkivuar 6 tetor 2014 tek Wayback Machine, Smarthistory
• "Le règne des Carolingiens. L'Empire d'Occident retrouvé et perdu" (PDF). Bnf (në frëngjisht).
• François Hebert-Suffrin. "Architecture et liturgie à l'époque carolingienne" (në frëngjisht). France culture.