Arkitektura Paleokristiane

'Arkitektura Paleokristiane është arkitektura e shekujve të parë të krishtërimit, me një shtrirje kohore midis Edikti i Milanos në vitin 313 nga ana e perandorit Kostandin, që lejoi lirinë e kultit për të krishterët, duke bërë të mundur kështu ngritjen e ndërtesave publike për kultin e krishterë.

Deri atëherë kulti i krishtërë konsiderohej besim i paligjshëm në Perandorinë Romake dhe kështu mbledhje e besimtarëve ndodhnin veçanërisht në shtëpi private, të quajtura Domus ecclesiae. Ndërtesat e vetme të krishtera para shekullit të IV (përveç gërmimeve të rralla që kanë nxjerë në dritë domus ecclesiae, duke qenë ato të mbuluara nga kisha të mëvonshme) janë strukturat hipogjease në vijim katakomba.

Katakombat nuk do të lindnin për nevoja mbrojtjeje nga përndjekjet, përkundrazi, gjenden edhe katakomba pagane dhe judaike. Qe më së shumti nevoja e varrosjes së të vdekurve, sipas doktrinës së ringjalljes, së predikuar nga Jezusi, që do të bënte që të krishterët të përdornin në mënyrë mbizotëruese varrosjet nëntokësore.

Në Romë që nga shekulli III, para fundit të klandestinitetit, ekzistonin shtatë zona diakonale, secila me zonën e saj katakombore jashtë mureve. Emrat e dhëna katakombave mund të rrjedhin nga ato të pronarëve të terrenit (si Katakombat e Prishilës), apo të martirëve të varrosur aty.

Planimetritë e parregullta ndiqnin strukturën gjeologjike të terrenit të gërmuar (shpesh prej shtufi), me disa kate të mbivendosura. Ambulakri (galeria e gjatë) me gjerësi mesatare prej rreth 80–90 cm dhe lartësi afër 250 cm, ishin në lashtësi quheshin criptae dhe ndonjëherë hapeshin dhoma varrimi më të gjera të quajtura cubicula. cubiculi kishin shpesh një plan në formë poligonale, ku varroseshin personazhe të zotët ose më të respektuar; shpesh gjenden varre në arkosolium, do me thënë arkëmorte të kryesuar nga një kamare e mbuluar nga një hark. Varrimet e mbivendosura quheshin loci ose loculi dhe rreshti vertikal i loculi në një faqe quhej pila.

Me lejimin e kultit të krishterë në Periudhën Kostandiniane u shtrua problemi i çfarë forme ti jepej ndërtesave të besimit të ri. Domus ecclesiae ishin të pamjaftueshme për numrin e besimtarëve të rinj dhe tempujt klasikë, përveç se mbetje të besimit të urryer nga të krishterët, ishin strukturar për funksione të mjedis të hapur dhe nuk kishin hapsira të brendshme të mjaftueshme për funksionet e kultit të ri, duke qenë naosit të paracaktuar për të bujtur vetëm shtatoren e perëndisë dhe ndonjëherë edhe priftërinjve.

Mesha, e kodifikuar përfundimisht pikërisht në shekullin e IV, kërkonte ndërtesa monumentale, që do të ndërtoheshin duke përdorur si model bazilikën romake,^[1] do me thënë një ndërtesë e pa lidhur me fenë dhe polifunksionale, e strukturuar në mënyrë të thjeshtë.

Bazilika kristiane ruan në fakt planimetrinë drejtkëndore dhe ndarjen në tre navata, por duke e zhvendosur hyrjen në krahun e shkurtër (në dallim nga ajo romake që shpesh e kishte në krahun më të gjatë) dhe duke ruajtur absidën vetëm në krahun e kundërt.^[2] Ky rrotullim krijon një hapsirë të paparë, të drejtuar fortësisht dhe prospetike, që të adreson të shkosh dhe të drejtohesh përkundrejtë absidës, zakonisht e orientuar, ku do të pozicionohej altari, i marë nga arae pagane, që do të bëhej qendra arkitekturore e saj. Një tekst atribuar papa Klementit të I, por ndoshat i shekullit të IV, reciton në lidhje me ndërtimin e bazilikave:

«[Lusim Perëndinë] që u ngjit mbi qiellin e qiejve drejtë lindjes, duke kujtuar pasionin e vjetër për Parajsën, të vendosur në lindje, nga ku njeriu i parë, duke mos iu bindur Perëndisë, i shtytur nga këshilla e gjarpërit, u dëbua.»

Lindja ishte në këtë mënyrë vendi ku gjendej Parajsa dhe ku gjendej edhe Krishti, që duke u kthyer në tokë do të vinte nga ky drejtim. Në të njëjtin tekst lexohet si karrigja e peshkopit duhet të qëndronte në qendër, me priftërinjtë përkrahë dhe se diakonët duhet të kujdeseshin për ti organizuar në zona të ndara laikët, të ndarë midis burrave dhe grave; në mes, në një vend të ngritur, duhet të qëndronte lexuesi i teksteve të shenjta.

Bazilika paleokristiane paraqiste edhe elemente të reja si transepti, që megjithatë nisi të përshtatej vetëm në një kohë të dytë, por që në shekujt e parë qe mjaft i rrallë, edhe pse i pranishëm në bazilikën primitive të Shën Pjetrit në Vatikan, si navatë trasversale e vendosur përpara presbiterit, që i jep bazilikës formën planimetrike të një kryqi, edhe me vlerë simbolike.

Bazilika e parë kristiane me gjasa qe ajo e San Giovanni in Laterano, e ndërtuar mbi një terren të dhuruar nga vetë Kostandini pas Ediktit të Milanos, me një strukturë me pesë navata të ndara nga katër rreshta kolonash. Rreth pesë vjetë më vonë do të niste ajo e Shën Pjetrit në Vatikan.

Një nga elementet tipike të bazilikave të para ishte prania e një atriumi, së jashtmi bazilikës, ose e një kuadriportiku apo narteksi: ato përdoreshin nga katekumenët, do me thënë nga të pa pagëzuarit, që mund të ndiqnin vetëm pjesën e parë të meshës, gjatë të cilës lexoheshin tekstet e shenjta, për tu larguar më pas. Duke mos qenë akoma plotësisht i përfshirë dhe i strukturuar sakramenti i rrëfimit, pagëzimi në fakt u bëhej vetëm të rriturve dhe shpesh në një moshë të shtyrë që "të lante" të gjithë mëkatet të kryera deri atëherë. Bazilika të vjetra me kuadriportikë ishin ajo e Shën Pjetrit në Vatikan apo Bazilika e Varrit të Shenjtë në Jeruzalem (e ndërtuar nga Flavia Julia Helena (Shën Helena) gjatë udhëtimit të saj në Tokën e Shenjtë).

Navata qendrore ishte më e lartë se ato anësore dhe në përgjithësi ishte e mbuluar nga një tavan druri me kapriata, ndonjëherë të mbuluara me kasetonë, si në Bazilikën e Santa Maria Maggiore në Romë. Navatat anësore kishin tavane më të ulët, prandaj façata në përgjithësi kishte një profil kasolleje me anë të varura, të quajtura salienti. Ndriçimi i shumtë garantohej nga dritare që hapeshin në pjesën e sipërme të navatës qendrore, pikërisht në pjesën që ngrihej mbi navatat anësore, e quajtur kleristorium, apo mbi vetë navatat anësore. Kolonatat që ndanin navatat kishin shpesh arkitrarë (Bazilika e Santa Maria Maggiore) në vend që të formheshin nga sekuenca harqesh.

Midis bazilikave më të rëndësishme të shekullit të IV janë ato të promovuara nga vetë perandori apo nga familja e tij, si katër bazilikat patriarkale të Romës dhe Jeruzalemit, si dhe ato më të vona të Milanos dhe të Ravenës.

Bazilikat në Tokën e Shenjtë, në veçanti, paraqisnin elemente të posaçme të lidhur me nevoja të veçanta të kultit: ajo e Varrit të Shenjtë përfshinte tempullthin që bujtëte gurin nën të cilin ishte varrosur trupi i Krishtit, fillimish në qendër të një portikati, pastaj nën një kupolë, nga e cila hyhej në një oborr që të çonte në bazilikën e mirëfilltë, të paraprirë nga një kuadriportik.

Në Betlehem Bazilika e Lindjes së Jezusit kishte një zonë me bazë tetëkëndore në vend të absidës, ku ruhej Shpella e Krishtit, me gurin e lindjes, ku sipas traditës do të lindëte Jezusi.

Për shkak të rindërtimeve dhe rimodelimeve të vazhdueshme përgjatë shekujve, kanë mbetuar pak shembuj bazilikash paleokristiane dhe pamja e tyre sot është shpesh e lidhur me restaurime. Midis më të rëndësishmeve dhe domethënëset janë Bazilika e Santa Sabinas në Romë dhe bazilikat e Ravenës, si ajo e Sant'Apollinare in Classe. Një bazilikë origjinale, megjithëse e krijuar jo si vend kulti, është Bazilika Palatine e Kostandinit në Trir, e karakterizuar, si nga salla e vetme me madhësi të jashtëzakonshme, ashtu dhe nga shembulli i parë i dekorimit të jashtëm të faqeve të murit, nëpërmjet harkadave të mëdha të verbra në të cilat ishin futur dritare në dy nivele të ndryshme.

Njëkohësisht me bazilikat, Arkitektura Paleokristiane pa ngritjen e ndërtesave me plan qendror, rrethore ose tetëkëndore, gati gjithmonë të mbuluara me kupolë. Midis këtyre ndërtesave gjejmë pagëzimore, mauzole, martyrion, të ndërtuar mbi vende varrimi dëshmorësh dhe bujtëse të relikeve të shquara, bazilikat palatine, të destinuar për perandorin dhe oborrin e tij, si Bazilika e San Lorenzo-s në Milano, që ishte e pajisur me një matroneum të përdorur nga oborri dhe e lidhur me sacellae përgjatë akseve anësore.

Edhe modelet e këtyre tipologjive janë huazuar nga Arkitektura Romake dhe në veçanti mauzolejtë, te Panteoni, te tempujt monopterë dhe te nimfejtë e vonë romakë.^[3] Gjithashtu në ndërtesat me plan qendror, hasen më së shumti karakteret e arkitekturës së vonë romake të karakterizuar nga valorizimi kostruktiv dhe pamor i masave murale dhe ndonjëherë nga hapsira dinamike dhe të ndriçuara në mënyrë të kontrastuar.

Midis shembujve romakë mund të përmenden Mauzoleu i Santa Costanza-s, Pagëzimorja Lateranense dhe Bazilika e Santo Stefano Rotondo al Celio; në lindje për tu kujtuar është kisha e ndërtuar nga Kostandini në Antioki dhe e ashtuquajtura Domus Aurea, tashmë jo më ekzistuese.