Arti Ravenas

Pak a shumë njëkohësisht do të ndërtohej edhe Pagëzimorja Neoniane (nga emri i peshkopit Neon, që rreth vitit 458 do ta dekoronte me mozaikë) apo e Ortodoksëve (për ta dalluar nga Pagëzimorja pasuese e Arianëve), që gjendet edhe sot përkrahë katedrales.

Nëpërmjet fundosjes tipike të Ravenës sot është groposur me rreth 2 metra; në planimetri paraqet formë tetëkëndore, së jashtmi ka një veshje të thjeshtë në tulla me lezena dhe harkada të verbëra që i përkasin ndërtimit origjinal dhe do të rimereshin nga modele veriore (p.sh.: Bazilika Palatine e Kostandinit në Trir apo Bazilika e San Simpliciano-s në Milano).

Tavani, fillimisht i sheshtë, do të zëvendësohej me një kupolë (e lehtësuar nga tuba balte) rreth vitit 458 nga peshkopi Neon, i cili do të mundësonte edhe dekorimin me mozaikë. Në veçanti në tavan, midis tre unazash paraqiten subjekte të ndryshme:

1. Unaza e jashtme, me sfond të kaltër, paraqet një vargë arkitekturash fiktive tripjesëshe, që krijojnë një efekt alternues midis të lugtave dhe të mystave; në qendër të kamareve gjenden tetë altare, nga të cilët katër me ungjijë të hapur të ungjilltarëve të alternuar me katër frone me simbole të Krishtit (hetomasia).
2. Fasha e dytë është më interesantja dhe paraqet dymbëdhjetë apostujt në sfond të kaltër, me veshje (toga dhe pallium) të alternuara në ngjyra të bardha dhe të arta. Dhjetë apostuj kanë një kurorë mes duarve, ndërsa Pjetri çelësat dhe Pali rrotullën e ligjit. Imazhet paraqesin gjithësesi një konsistencë plastike dhe një ndjesi lëvizjeje, që dëshmojnë raportet e pandërprera me mjedisin romak; njëkohësisht tregues i raporteve me botën bizantine janë polikromia e gjallë, monumentaliteti dhe hieracitetit i figurave. Apostujt nuk paraqesin brerore dhe ndahen nga intervale shandanësh, që simbolizojnë Pasionin e Krishtit.
3. Në rrethoren qendrore, në sfond të artë, gjendet skena e Pagëzimit të Jezusit me Shën Gjon Pagëzorin në aktin e dhënies së sakramentit Krishtit të zhytur deri në mes në Jordan; nga lumi shfaqet edhe një personifikim në të djathtë, i nëvizuar nga shkrimi Iordañ, ndërsa mbi Krishtin qëndron pëllumbi i Shpirtit të Shenjtë. Fytyrat e Jezusit dhe të Pagëzorit do të rimodeloheshin në shekullin e XVIII nga restauratori roman Felice Kibel, prandaj pjesa qendrore e skenës, me konture të dukshme, nuk është më ajo origjinale. Në veçanti pagëzimi kryhej nëpërmjet zhytjes siç mund të vërehet në Pagëzimoren e Arianëve.

Edhe faqet e mureve të pagëzimores paraqesin një dekorim të pasur me stuko, afreske, mozaikë dhe mermerë polikromikë, që ka referime të tjera krahasuese në monumentet ravenase të Artit Paleokristian.

Afër zonës së mundshme të rezidencës perandorake (Regio Caesaris, ndoshta afër të ashtuquajturit Pallat të Teodorikut, në të vërtetë një kishë) Gala Placidia pas vitit 426 do të ndërtonte Kishën e San Giovanni Evangelista; megjithëse mjaft e rimodeluar ajo është shumë e rëndësishme për dy elemente me prejardhje tipike bizantine: dy mjediset drejtkëndore që përfshijnë navatat anësore (të quajtura pastoforia dhe me funksion të ngjashëm me atë të sakristisë) dhe përdorimi i pulvinëve (trungje piramidale të përmbysura) me kapitelet e kolonave, që i japin më tepër elegancë këtyre të fundit. Edhe prania e dritareve në katin përdhes, përveç se lartë, është një element tipikisht ravenas.

Krijimi më i famshëm i kësa periudhe është i ashtuquajturi Mauzoleu i Gala Placidias, në të vërtetë një sacellum kushtuar Shën Lorencit (si do të bënte të mendohej një mozaik i brendshëm), pasi burimet tregojnë se Gala Placidia vdiq dhe do të varrosej në Romë.

Edhe këtu si në monumentet e tjera ravenase, fundosja e ka ulur shumë strukturën origjinale, që sot shfaqet me tavanin e krahëve më pak se dy metra nga toka, por më parë ishin mjaft të larta. Brendësia është e dekoruar pasurisht nga një cikël mozaikësh që, megjithëse të restuaruar periodikisht shekull pas shekulli, tani gjendet i plotë.

Kupola qendrore e mbizotëron ndërtesën, dhe ka anash katër luneta, ndërsa tre luneta të tjera gjenden në skajin e krahëve, ndërsa voltat barrelë të krahëve janë mbuluar nga një tapet i stilizuar në sfond të kaltër me ndikim iraniko-sasanid.

Në qendër të kupolës gjendet Kryqi në një tapet yjesh në sfond të kaltër, ndërsa në katër këndet gjenden simbolet e ungjilltarëve. Lunetat e kupolës paraqesin çifte shenjtorësh dhe apostujsh, me krahët të ngritur në adhurim drejtë qendrës ideale të ndërtesës, Kryqit.

Te krahët spikasin lunetat e viriut dhe të jugut, me Shën Lorencin dhe me të famshmin Bari të Mirë, do me thënë Krishtin, të paraqitur pa mjekërr, i ulur mbi një shkëmb dhe i rrethuar nga dhëntë që drejtohen nga ai. Luneta perëndimore është dekoruar nga drerë midis degë pemësh që krijojnë një krua (të mbështetura në një pasazh të Psalmeve ashtu si një dre kërkon ujë, ashtu dhe shpirti kërkon Zotin).

Paraqitja, e pasur me ngjyra, tregon përsëri aftësinë për të krijuar volume dhe organizimin realist në hapsirë të trupave, me figura në plan të parë dhe të dytë, sipas një stili akoma të lidhur me artin e lashtë. Nuk mungojnë referimet ndaj simboleve kristiane, si pëllumbat që pinë në burim (simbol i shpirtrave të krishtera që pijnë nga hiri hyjnor) dhe drerë.

Duke qenë me besim arian, vendisi ti bënte të bashkëjetonin paqësisht gotët (pikërisht të besimit arian) dhe latinët ("ortodoksë", në kuptimin që ishin ndjekës doktrinës kanonike), por duke i mbajtur dy etnitë të ndara. Kjo zgjedhje do të bënte që të krijoheshin lagje të veçuara dhe ndërtesa të dyfishta kulti në qytet. Pallati i Regio Caesaris do të zgjerohej dhe do të ndërtohej një bazilikë për arianët (Kisha e tanishme e Santo Spiritos), dhe një pagëzimore, tani e quajtur Pagëzimorja e Arianëve, për ta dalluar nga Pagëzimorja Neoniane. Përkundrejtë mozaikëve të mëparshëm të kupolës së pagëzimores tjetër, sipërfaqja është më e vogël, prandaj unazët koncentrike janë vetëm dy, me një dekorim të ngjashëm me tjetrën (dymbëdhjetë apostujt në aktin e ofrimit të kurorave dhe rrobave të ndarë nga palma^[a] në vend të shandanëve, froni i zbrazur i hetimasisë, Pagëzimi i Krishtit me Shën Gjon Pagëzorin, personifikimin e Jordanit dhe pëllumbi i Shpirtit të Shenjtë) por e thjeshtëzuar, me figura më statike dhe përsëritëse në pamje, me veshje më të thjeshta (vetëm toga të bardha), volume të sheshta dhe kaligrafike (palosjet duken vetëm të vizatuara).

Spikat gjithashtu pohimi tashmë mbizotërues i fundit të artë, që po imponohej në të gjithë botën mesdhetare, si mjet për të paraqitje më abstrakte dhe simbolike, të përmbytur nga një dritë të botës së përtejme, në përputhje me konceptimin filozofik të Plotinit, sipas të cilit bukuria estetike duhet ta ngrinte në shpirtin intelektual, që i tejkalon format e përmasave mondane duke i zbutur kontrastet, duke nxitur soditjen asketike të Njëshit.^[1][2][3]

Afër pallatit do të ndërtohej Bazilika e Sant'Apollinare Nuovo (fillimi i shekullit të VI), e përdorur me gjasa si kishë palatine. Bazilika ka tre navata me plan gjatësor dhe me dritare si në kleristor ashtu dhe në katin përdhe, sipas tipologjisë së zakonshme ravenase. Dymbëdhjetë kolonat që ndajnë navatat, janë prej mermeri prokones dhe me kapitele korintike të skalitur në Bizant, të kryesuara nga pulvinë. Dekorimi me mozaikë është i pasur dhe megjithëse kanë humbur në absidë, janë të ruajtura mirë tre fashat gjatësore që shtrihen mbi harkadat që ndajnë navatat, edhe pse vetëm ato të sipërmet dhe një pjesë e atyre të poshtme i përkasin Periudhës së Teodorikut (pjesa tjetër do të zëvendësohej një shekull më vonë nga të dërguarit e Justinianit).

Fasha më e lartë dekorohet nga një varg kuadresh më intervale me motive alegorike të një pavijoni me dy pëllumba. Kuadret paraqesin skena nga jeta e Krishtit dhe janë veçanërisht të përpiktë në hollësi, edhe pse në lashtësi gjendeshin akoma më lartë (për shkak të fundosjes) dhe kështu leximi i tyre ishte përgjithësisht i kufizuar.

Disa skena lejojnë të dallohen disa evoluime të artit të mozaikut në Periudhën e Teodorikut: skena e Krishtit që ndan dhëntë nga dhitë përngjason me atë të Bariut të Mirë të Mauzoleut të Gala Placidias, por dallimet janë të konsiderueshme (ka kaluar pak më pak se një shekull): figurat nuk janë më të organizuara në një hapsirë në thellësi, por paraqiten të shtypura njëra mbi tjetrën, me shumë thjeshtëzime (disa kafshë nuk kanë as këmbët). Paraqitja e ngurtë ballore dhe humbja e volumit te Krishti dhe te engjëllit mbreson një ndjenjë të panohueshme hiratike. Në skenën e Darkës së Fundit Krishti dhe apostujt janë paraqitur ngjashmërisht me paraqitjet romake paleokristiane, dhe përmasat hierarkike (Krishti më i madh se figurat e tjera) duke hyrë në stilin e Artit të Antikitetit të Vonë "provincial" dhe "plebe".

Themelorë mbeten mozaikët që zbukurojnë navatën kryesore. Dekorimi është i ndarë në të dy krahët, në tre radhë: lartë, me intervale kamaresh të kryesuara nga pëllumba dhe kurora, janë paraqitur në panele drejtkëndore, skena të Pasionit dhe me Mrekulli dhe Parabola të Krishttit; në pjesën qendrore, midis dritareve ka figura profetësh; në atë të poshtme, djathtas, një varg i gjatë shenjtësh martirë, të drejtuar nga Shën Martini dhe që drejtohet nga Krishti i ulur në fron midis katër engjëjsh; majtas, një varg analog shenjtoresh virgjëresha. Fasha më e ulët, më e madhja, është edhe ajo e modifikuar më tepër nga bizantinët, pasuesit e Teodorikut.

Me gjasa përmbante skena të lidhura me kultin arian që do të fshiheshin tërësisht nga restauratorët e orodoksisë. Megjithatë, nga periudha e parë mbeten skenat e famshme të paraqitjes së Portit të Klases dhe të Palatium teodorikian në Ravena, të vendosura në pjesën më të afër hyrjes së kishës në mënyrë pasqyrore në të dy anët (e para majtas, e dyta djathtas duke parë nga altari). Në të parën vërehet një këndvështrim i pazakontë "në fluturim zogu", për të theksuar gjerësinë që paraqet një stilizim të shquar, edhe në shtëpitë e qytetit të dalin nga muret; edhe e dyta shfaq një paraqitje jo natyrorore, pa interes në paraqitjen realiste të pamjes së ndërtesës.

Në të dyja paraqitjet do të fshiheshin për njëfarë damnatio memoriae të gjitha figurat njerëzore (me shumë gjasa vetë Teodoriku dhe anëtarët e oborrit të tij): vërehen pjesë të mëdha ngjyrash letësisht të ndryshme (si provë e një rindërtimi të ndodhur në një kohë të dytë) qoftë në muret e Klase, qoftë në harkadat e pallatit, ku tashmë shfaqen tenda. Për më tepër mbi kolonat e bardha të pallatit kanë mbetur gjurmë të shumta të pakundërshtueshme të duarve që dalin aty këtu.

Kapela e Pallatit Arkipeshkvnor të Ravenës është një kapelë e vendosur në katin e parë të Pallatit Arkipeshkëvor (tashmë seli e Museo Arcivescovile di Ravenna).

Kapela është futur që nga viti 1996 në listën e vendeve italiane të trashëgimisë botërore nga UNESCO, në brendësi të vargut të vendeve të quajtura "Monumentet paleokristiane të Ravenës".

Monumenti i vetëm me natyrë ortodokse që u ndërtua gjatë mbretërimit të Teodorikut, Kapela Arkipeshkvore, e njohur edhe si Cappella di Sant'Andrea, është oratori i lashtë i peshkopit ravenas, e urdhëruar nga peshkopi Pietro II dhe kushtuar Shën Pjetër Fjalartit, arkipeshkvi i Ravenës nga viti 433 deri në vitin 450. Kapela do të përurohej në vitin 495.

Kapela Arkipeshkvnore vezake paraqitet me një plan në formë kryqi, të pajisur me një vestibul tërësisht prej mermeri në pjesën e poshtme dhe të pasur me mozaikë me veçori të jashtëzakonshme në atë të sipërme.

Shumë i dukshëm është mesazhi anti-arian i përmbajtur në punimin në mozaik të atriumit, që paraqet Jezusin Luftëtar, me kryqin në sup, në aktin e dëbimit të bishave të herezisë, akt shpagimi ideologjik kundër mbizotërimit të qeverisë së atëhershme ariane të Teodorikut.

Në voltën me vela imazhet e katër kryeengjëjve të traditës biblike më të vjetër – Mihaili, Gabrieli, Rafaeli dhe Urieli – që mbajnë një klipe me monogramën kristologjike, të zhytur në degnaja të banuara (do me thënë të populluara nga kafshë, në këtë rast zogj të vegjël, simbol i kontekstit parajsor), ndërsa në hapsira rezultuese futen simbolet e katër ungjilltarët, të përfaqësuar nga librat e tyre përkatës të ungjijve, për të nënvizuar që besimi autentik i krishter është ai i krishtërimit kryesor zyrtar.

Nën harqe janë paraqitur busti i Krishtit, i gjashtë shenjtëve (djathtas) dhe gjashtë shenjtoreve (majtas) të kohës së martirëve, mesazh i mëtejshëm që thekson natyrën ortodokse të këtij monumenti, kaq domethënës për Artin Ravenas të Periudhës Teodorikiane.

Jashtë qytetit, pranë nekropolit rezervuar gotëve, Teodoriku do të ndërtonte rreth vitit 520 mauzoleun e vetë, që gjendet e dhe sot i izoluar në afërsi të qendrës së Ravenës. Mbi të gjitha dallonte nga të gjitha ndërtesat e tjera të Ravenës për faktin se nuk është ndërtuar me tulla, por me blloqe gurësh të Istrisë. Ka plan qendror, duke rimarë tipologjinë e mauzoleve të tjerë romakë, dhe karakterizohet nga dy rende: i pari është së jashtmi dekagonal me kamare për secilën faqe, të mbuluara nga harqe solide të plota, ndërsa në brendësi është kryqiformë; i dyti është i vogël dhe më parë ishte i rrethuar nga një deambulator, nga i cili kanë mbetur vetëm gjurmë në bashkangjitjen e harqeve me faqet dhe ka formë decagonale së jashtmi dhe rrethor së brendshmi, ku ishte vendosur sarkofagu me mbetjet e Teodorikut.

Karakteristikat më mbresëlënëse të ndërtesës përbëhen nga çatia, ku ndodhet një monolit i vetëm në formë kapuçi, i bartur nëpërmjet detit dhe i vendosur mbi ndërtesë me dymbëdhjetë doreza, dhe ku gjendet një fashë dekorative me një motiv "në formë dare", dëshmia e vetme në Ravena i një dekorimi të huazuar nga argjendaria barbare më shumë se nga repertori romako/bizantin.

Pamje e përgjithshme e mozaikëve të krahun të majtë të navatës së San Apollinare Nuovo

Për sa i përket Bazilikës së Sant'Apollinare Nuovo, peshkopi Agnello do ta ridekoronte rreth viteve 560-570 duke e pajtuar me kultin e krishtërimit zyrtar, duke i pastruar imazhet apo duke e rindërtuar nga e para. Qe në këtë periudhë që do të fshiheshin personazhet në fashën e poshtme të kishës (në Palatium dhe në portin e Klases) dhe që do të shtoheshin vargjet e famshme të Shenjtoreve Virgjëresha dhe Shenjtët Martirë: të parat gjenden në të majtë duke parë drejtë altarit dhe janë të drejtuara nga Mbretërit Magë drejtë Shën Mërisë me Fëmijën; të dytët, në të djathtë, ecin drejtë Krishtit në fron të udhëhequr nga engjëjt.

Pamje e përgjithshme e mozaikëve të krahut të djathtë të navatës së San Apollinare Nuovo

Stili i mozaikëve do të evoluonte më tej drejtë një solemniteti më të madh dhe statike hieratike, në të njëjtën mënyrë me artin bashkohës bizantinë, me përsëritjen e motiveve (të dekorimit dhe të vetë figurave) në një fund verbues të praruar. Veshjet janë të pasura por të gjitha njëlloj, të konturuara në fund.

Por kantieri më i rëndësishëm i Periudhës Bizantine do të ishte Bazilika e San Vitales, e realizuar duke nisur që kur Teodoriku ishte akoma në jetë, midis viteve 522 dhe 547, në zonën veri-lindore të qytetit, afër kompleksit monumental që përfshinte edhe Mauzoleun e Gala Placidias.

E nisur ndoshta në periudhën e peshkop Eklesios, do të përfundohej nga Maksimiani, falë dhurimit të madh të bankierit Giuliano l'Argentario që do ti ofronte 26.000 soldë (për kët do të paraqitej në një mozaik pranë perandorit Justinian).

Kisha shënoi një shkëputje nga bazilikat tipike gjatësore të Ravenës dhe, në planin me bazë qendror (në këtë rast tetëkëndor), përgjanson Kishën e Shenjtëve Shirgj dhe Bak në Kostandinopojë, prej pak vitesh më e hershme, apo martirionë të tjerë bashkëkohës.

Brendësia e kishës paraqet një deambulator që vërtitet përreth një bërthame qendrore me plan rrethor, me shtylla dhe kolona mbi dy rende (në katin përdhes dhe në matroneum). Kupola me tamburin është me ngritje më të madhe nga kishat e ngjashme lindore.

Brendësia është e famshme për mozaikët e shquar, por është i çmuar edhe dekorimi me mermerë polikromikë dhe stuko, kapitelet e skalitur në Bizant me një dekorim të pasur çpime dhe të pajisura me pulvin me figura zoomorfe dhe kryq. Balaustrat e matroneut janë të çpuara në mënyrë të rafinuar. Luksi i theksuar nga plani i posaçëm që ka nevojë të përshkohet për të përjetuar pamjet e panumërta, krijon një efekt shkëlqimi që duket se e zhduk peshën e ndërtimit në një përmasë të mbinatyrshme. Kjo qe tipike e oborrit perandorak bizantin, ndërsa elemente të tjera, si kupola e lehtësuar nga tuba balte, janë fryt i përvojës italiane, për të cilën mendohet se në bazilikë do të punonin mjeshtri vendore bashkë me ato të ardhura nga bizanti.

Pika qendrore është vendosur në absidë, ku dy engjëj në mozaikë mbajnë simbolin e kryqit. Mozaikët më të famshëm janë të vendosur në krahët e altarit dhe paraqesin dy panele të shquara në pozicion pasqyror të perandorit Justinian dhe të Teodorës të rrethuar nga oboreth përkatëse në gjithë luksin që kërkonte statusi i tyre politik dhe fetar. Figurat janë paraqitur ballas, sipas një hierarkie të ngurtë të oborrit, me në qendër augustët, të rrethuar nga dinjitarë dhe nga roje. Pranë Justinianit është i pranishëm arkipeshkvi i parë i Ravenës, Maksimiani, i vetmi i etiketuar me mbishkrim, prandaj mund të ketë qenë edhe mbikëqyrësi i punimeve. Ngurtësia hieratike e Justinianit dhe Teodorës pasqyron çezaropapizmin bizantin.

Trupat janë absolutisht dypërmasorë dhe të stereotipuar, megjithëse vetëm në dy fytyrat mbretërore vërehet një pasuri drejtë realizmit, pavarësisht rolit të idealizuar gjysmë-hyjnor të theksuar nga breroret. Nuk ekziston prespektiva hapsinore, sa që personazhet e ndryshme janë në një plan të vetëm, kanë cepat e veshjeve të sheshta dhe duket se shkelin këmbët e njëri-tjetrit.

Dy panele të tjera, më lartë, me Flijimin e Abrahamit dhe peshkop Eklesion që dhuron një model të bazilikës në fakt i përkasin akoma Periudhës Ostrogote dhe paraqesin njëfarë vetëdije hapsinore.

Po peshkopi Maksimian do të shenjtëronte në vitin 547 një bazilikë afër portit të afërt të Klases, të quajtur Sant'Apollinare in Classe. Plani është tipik i bazilikave gjatësore paleokristiane, dhe të dekorimit të pasur me mozaikë ka shpëtuar vetëm këndi absidal.

Në këta mozaikë, që paraqesin stadin e fundit të Artit Ravenas, shihet se si simboli tashmë ka marrë mbizotërimin mbi paraqitjen natyrore realiste në trajtimin e temës ungjillore të Shndërrimit në Malin Tabor. Në qendër gjendet Sanctus Apolenaris, i veshur në mënyrë madhështore me palliumin peshkoal dhe stolën, i mban krahët ngritur drejtë kryqit gjigant të të çmuar që mbizotëron brendësinë e një rrethi në një fushë të kaltër të spërkatur me yje. Dymbëdhjetë delet, saktësisht të njëjta dhe të sheshta përfaqësojnë besimtarët e dioqezës ravenase dhe mbushin fashën më të ulët. Në një lëndinë të pasur me bimë dhe minerale në stil kaligrafik dhe pa ndonjë zvogëlim perspektive, gjenden tre dele të tjera (njëra majtas dhe dy djathtas) që shohin nga kryqi, ndërsa në qiell shfaqen nga retë Moisiu dhe Elia, përveç dorës hyjnore në krye.

Zgjedhja e temës është ngushtësisht e lidhur me luftën kundër arianizmit, pasi ripohon natyrën njerëzore dhe hyjnore të Jezu Krishtit, kjo e fundit e mohuar nga arianët. Për më tepër paraqitja e Apollinarit midis figurave të apostujve ishte një legjitimim për Maksimianin si arkipeshkv i parë i një dioqeze drejtpërdrejtë e lidhur me ndjekësit e Krishtit, duke qenë Apollinari, sipas legjendës, dishepull i Shën Pjetrit.

Restaurimet kanë mundësuar të zbulohet një sinopia nën mozaikë, duke zbuluar si tema dekorative, tashmë me lule, fruta dhe cupa me zogj, do të ndryshohej tërësisht pikërisht nga nevoja për të kremtuar arritjen e rangut të arkidioqezës.

Që nga shekulli V Ravena që një qendër e pridhimit të veprave prej fildishi. Thesare fildishi ruheshin në kishat të qytetit. Veçanërisht domethënëse, qoftë për çmueshmërinë, ashtu dhe për gjendjen e shkëlqyer të ruajtjes është Karrikja peshkopale e Maksimianit, e realizuar me panele në fildish të skalitur midis viteve 546 dhe 556 dhe sot e ruajtur në Museo Arcivescovile të Ravenës. Një mjeshtri e punimit ravenas qenë kapakët apo mbulimet e librave të shenjtë. Më i famshmi është «Diptiku i pesë pjesëve» (shekulli VI), një kapak ungjillari, që përbëhet nga dy kanata në fildish të përbëra nga pesë kompartimente nga i njëjti material.^[4] Tashmë i ruajtur në Museo del Duomo i Milanos.

Një tjetër vepër shumë e njohur dhe vlerësuar është «Diptiku i Muranos», edhe ai i shekullit të VI, një punim analog me Diptikun e pesë pjesëve, me dallimin se është mbuluar jo një ungjillar, por një relikuar, i përbërë nga pesë formela.^[5] Ruhet në Museo Nazionale të Ravenës. Nuk është e qartë se kur pushoi së prodhuari punime në filldish Ravena.^[6]

• Punime artistike fildishi dhe materiale të tjera
• 
  Amboni prej mermeri i Katedrales së Ravenës, shek. VI
• 
  Amboni i shenjtëve Gjon dhe Pal, shek. VI, Museo Arcivescovile i Ravenës
• 
  Froni prej fildishi i arkipeshkvit Maksimian, mes v. 500-550, Museo Arcivescovile
• 
  Diptiku i Muranos, fildish, mes v. 500-550, Museo Nazionale i Ravenës

Midis prodhimeve të tjera artistike të realizuara në periudhën e artë të artit ravenas bëjnë pjesë edhe sarkofagët, orendi dhe sende liturgjike. Midis kornizash me motive të pasura bimore, janë vendosur panele me figura shenjtësh, Histori të Krishtit, me disa episode mbështetur në ungjille apokrife dhe Histori të Jozefit. Në qendër të monogramës së Maksimianit, megjithëse nuk se ku dhe kur janë realizuar panelet është një temë kundërthënëse debatimi.

Interesante janë edhe ambonët e ruajtur në Katedralen e Ravenës dhe në Bazilikën e San Vitales, që tregojnë se si edhe në skulpturë kishte prirje drejt një evoluimi në sensin plastik në favor të një idealizimi më të madh dhe ngarkese simbolike.

• Sende dhe punime të ndryshme nga Ravena
• 
  Vaska e prej porfiri e Teodorikut, rr. 520, Mauzoleu i Teodorikut
• 
  Kapitel në absidën e Sant'Apollinare Nuovo
• 
  Kapitel bizantin në Bazilikën e Sant’Apollinare in Classe
• 
  Kapitel bizantin si shportë, shekulli VI, Museo Nazionale di Ravenna
• 
  Tjetër kapitel bizantin shportë, shek. VI, Museo Nazionale
• 
  Relikuar i shekullit të VI, Museo Arcivescovile, Ravena