Arti dhe Arkitektura e Repoblación
Termi "arte de repoblación" (tekstualisht, "Arti ose Arkitektura e Repopullimit") i referohet kishave Para-Romanike të ndërtuara në mbretëritë e krishtera të Spanjës Veriore, midis fundit të shekullit të IX dhe fillimit të shekullit të XI. Kjo ishte koha kur këto mbretëri po fuqizoheshin pas pushtimit mysliman.
Këto kisha tregojnë stile të ndryshme të përziera, duke përfshirë Visigot, Asturian, Mozarabik, Karoling, madje edhe ndikime Andaluziane Islamike. Kjo përzierje stilesh pasqyron kulturat e ndryshme që jetonin bashkë në atë kohë. Nga kjo periudhë mund të shihen grupe të ndryshme kishash, si kishash mozarabike në mbretërinë e Leonit ose grupin Serrablo, secila me stilin e vetë dallues.
Në shekullin e X, ndikimi mysliman mund të shihet në shumë ndërtesa në Spanjën Veriore, madje edhe ato fetare. Kjo pasi këto mbretëri të krishtera ishin fqinje me Kalifatin e fuqishëm të Kordobës. Megjithatë, termi "Arti i Repoblación" thekson se këto kisha nuk ndërtoheshin gjithmonë nga grupe të vogla banorësh mozarabik, që zhvendoseshin në këto zona nga territoret e kontrolluara nga myslimanët.
Termi "Arti i Repoblación" përfshin disa nga ndërtesat që më parë quheshin "mozarabike" nga studjuesit që ndiqnin veprën e Manuel Gómez-Moreno Martínez. Gjithësesi, ka akoma ca debate rreth këtij termi dhe shumë autorë përdorin "Artin Mozarabik" për të përshkruar këtë periudhë.[1]
Në historiografinë spanjolle, Repoblación përbën zgjerimin e territoreve të krishtera në basenin e Dueros dhe Mesetas Qendrore në shekujt IX–X.
Historia
Ndikimet fetare ishin të pashmangshme duke parë praninë e shtetit islamik të Kalifatit të Kordobës, i cili kulturalisht, artistikisht dhe ekonomikisht ishte shumë i zhvilluar. Megjithatë, është sugjeruar prej kohësh se ndërtesat monumentale në Spanjën Veriore nga kjo periudhë u ndërtuan nga grupe modeste të emigrantëve mozarabikë, që u vendosën në zonat e ripopulluara, kur kushtet e jetesës në Al-Andalusin mysliman do të bëheshin të vështira për tu përballuar. Siç pohon profesor Isidro Bango Torviso, duke sugjeruar se këta emigrantë ishin përgjegjës për këto ndërtesa do të ishte e afërt me sugjerimin se:
«Kur lugina e lumit Duero u ripopullua nën mbështetjen e mbretërisë Asturiano-Leoneze, kolonët veriorë do ti kishin harruar të gjitha njohuritë dhe përvojat e tyre dhe do t’u nënshtroheshin 'kapacitetit shumë të pasur dhe të treguar krijues' të emigrantëve të varfër, rural jugorë.»
Arti dhe Arkitektura e Repoblación identifikohej si nënndarja e tretë e Periudha Para-Romanike Hispanike, nga fazat që përkojnë me Periudhën Visigote dhe Asturiane. Arkitektura e saj është një përmbledhje e elementet të origjinave të ndryshme, të shpërndara në mënyrë të ç‘rregullt, në një mënyrë të tillë që elementet me origjinë paleo-kristiane, visigote ose asturiane të mbizotërojnë, ndërsa në kohë të tjera të mbizotëronin karakteristikat myslimane.
Karakteristikat
Disa nga karakteristikat identifikuese të arkitekturës kishtare të Repoblación janë:
- Plan bazilikor ose të qendërzuar; ndonjëherë me absida përkundrejtë njëra-tjetrës.
- Kapela kryesore mbi një plan drejtkëndor së jashtmi dhe ultra-gjysmërrethor së brendshmi.
- Përdorimi i harkut patkua me prejardhje myslimane, disi më të mbyllur dhe të pjerrët se ai visigot.
- Përdorimi i përgjithësuar i portave me harqe patkua ose alfiz.
- Përdorimi i dritare të dyfishta ose të trefishta të traditës asturiane.
- Çati të përbëra nga volta të segmentuara, duke përfshirë volat tradicionale barrela.
- Kolona të grupuara që formonin shtylla të përbëra, me kapitele korintike të dekoruara me elemente të stilizuara dhe breza që bashkonin kapitelet me kolonat.
- Mure të përforcuara nga mbështetje të jashtme.
- Evoluimi i zbukurimeve trarëve me vargje të mëdha lobesh, që mbështesin strehë shumë të theksuara.
- Dekorime të ngjashme me ato visigote në spërdredhje, svastika dhe tema bimore dhe shtazore që formonin bordura të dala.
- Një zotërim mjeshtror i teknikës së ndërtimit, duke përdorur kryesisht muraturë të rregullt së gjati dhe së gjeri.
- Mungesa ose kursimi i dekorimeve të jashtme.
- Larmia e planeve dysheme, me përmasa të vogla dhe hapsira jo vijuese të mbuluara nga kupola (të zgavruara, të segmentuara, të brinjëzuara të transeptit patkua, etj.).
Shembuj tipikë
Poshtë është një klasifikim i tempujve të Artit të Repoblación në grupe të ndryshme bazuar në karakteristikat e tyre:
Arti Mozarabik Leonez
Arti Mozarabik i mbretërisë së Leonit është bashkimi i Artit të Repoblación të karakterizuar nga të qenit më i rafinuara i kësaj periudhe, duke pasqyruar kontributet kulturore dhe stilistike nga Kalifati i Kordobës. Këto ndikime shfaqen në harqet patkua përsosmërisht të formuara, artikulimet e përpunuara hapsinore dhe në disa raste, si në Kishën e Santiago de Peñalba (León), në praninë e muraleve që evidentojnë marrëdhënien estetike me Artin Andaluzian.[2]
- Kisha e Santiago de Peñalba (León)
- Manastiri i San Miguel de Escalada (León)
- Kisha e San Salvador de Palat del Rey (León)
- Eremitëria e Santo Tomás de las Ollas (León)
- Kapela e San Miguel e Celanovas (Orense)
- Kisha e San Ciprianit të San Cebrián de Mazote (Valladolid)
- Kisha e Santa María de Lebeña (Kantabria)
- Kisha e Santa María de Wamba (Valladolid)
Kishat e Serrablos
Kishat e Serrablos, të vendosura në Aragonën e Epërme dhe që datojnë midis shekujve të X dhe të XI, bëjnë bashkë një grup kishash me karakteristika homogjene dhe klasifikim të vështirë, pasi ato kombinojnë karakteristika Para-Romanike, Mozarabike, Longobarde dhe Proto-Romanike, që është arsyeja pse quhen Proto-Romanike ose Romaniku i Hershëm Aragonez. Këto ndërtime zakonisht kanë një navatë të vetme ose plane të thjeshta ndarjeje, harqe patkua me ndikim mozarabik, kambanare të bashkangjitura dhe një përdorim fillestar të voltave barrela.[3][4]
Kisha repoblación me klasifikim të vështir ose tranzicional
Këto kisha paraqesin karakteristika hibride, duke kombinuar kontributet mozarabike në tempujt me origjinë visigote dhe, në shumë raste, me zgjerime të mëvonshme gjatë Periudhës Romanike. Shembuj të shquar përfshijnë Manastirin e San Millán de Suso në La Rioja, i cili ruan gjurmë visigote dhe mozarabike bashkë me rimodelime romanike, si dhe eremitëria e San Baudelio de Berlanga në Soria, e shquar për strukturën e saj të veçantë me një kolonë qendrore që mban një voltë në formë palme dhe muralet e saj.
- Manastiri i San Millán de Suso (La Rioja)
- Eremitëria e San Baudelio de Berlanga (Caltojar, Soria)
- Eremitëria e San Román de Moroso (Arenas de Iguña, Kantabria)
- Eremitëria e Santa Céntola y Santa Elena (Siero, Burgos)
- Kisha e San Vicente del Valle (Burgos)
- Manastiri i San Juan de la Peña (Jaca, Huesca)
- Kisha e Manastirit të Lejres (Navara)
- Manastiri i San Salvadorit të Tábara-s (Zamora)
- Kisha e San Quirico de Pedret (Barcelona)
- Kisha e San Cristóbal de Cabrils (Barcelona)
- Eremitwria e San Julián de Boada (Gerona)
- Kisha e Santa María de Matadars (Barcelona)
Shiko gjithashtu
- Spanja në Mesjetë
- Pushtimi mysliman i Gadishullit Iberik
- Kalifati i Kordobës
- Al-Andalus
- Reconquista
- Arti dhe Arkitektura Visigote
- Arti paleokristian
- Arkitektura Paleokristiane
- Arti i Dyndjeve Barbare
- Arti Ravenas
- Monumentet paleokristiane të Ravenës
- Arkitektura Mesjetare Skandinave
- Periudhat në historinë e artit perëndimor
- Dyndjet Barbare
- Mbretëritë Barbare
- Bizhuteritë e lashta romake
- Arti Mesjetar
- Arkitektura Mesjetare
- Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
- Arti Anglo-Sakson
- Arkitektura Anglo-Saksone
- Arti dhe Arkitektura Merovinge
- Arkitektura Merovinge
- Arkitektura Para-Romanike
- Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
- Arkitektura Visigote
- Arti dhe arkitektura mozarabe
- Arkitektura Asturiane
- Arti Karoling
- Arkitektura Karolinge
- Rilindja Karolinge
- Arti Viking
- Arti Otonian
- Arkitektura Otoniane
- Rilindja Otoniane
- Rilindja e shekullit të XI
- Rilindja e shekullit të XII
- Rilindjet Mesjetare
- Arti Longobard
- Arkitektura Longobarde
- Skulptura Longobarde
- Piktura Longobarde
- Argjendaria Longobarde
- Varangianët
- Anijet Mesjetare
- Luftërat Avaro-Bizantine
- Romaniku i Parë
- Arti Romanik
- Arti gotik
- Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
- Bota Greko-Romake
- Arti mesjetar në Shqipëri
- Gjermanikët
- Lista e fiseve të hershme gjermanike
- Longobardët
- Lista e mbretërve frankë
- Gotët
- Visigotët
- Ostrogotët
- Vandalët
- Teutonët
- Skithët
- Arti romak
- Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
- Arkitektura Romake
- Arti Arkaik Romak
- Arti Romak Plebe
- Arti romak
- Beteja e Pyllit Teutoburg
- Burgus
- Cannaba
- Castellum
- Castra
- Vardariotai
- Domus
- Goto-grekët
- Kolonia Romake
- Kopshtet romake
- Kultura e Romës së lashtë
- Llaçi romak
- Masakra e Latinëve
- Plaçkitja Vandale e Romës
- Plaçkitja Visigote e Romës
- Portretizimi Romak
- Prokopi i Çezaresë
- Romanitas
- Romanizimi (kulturor)
- Shtëpia Romake
- Skulptura Romake
- Tempulli Romak
- Ura romake
- Urbanistika Romake
Citime fundore
- ↑ Canellas López and San Vicente (1996), fq. 93.
- ↑ Villa del Castillo, Alejandro (27 nëntor 2017). "Talleres escultóricos itinerantes en el Altomedievo hispano: el llamado 'Grupo Mozárabe Leonés'". Arqueología y Territorio Medieval (në spanjisht). 24: 151–184. doi:10.17561/aytm.v24i0.5. ISSN 2386-5423. Marrë më 25 dhjetor 2024.
- ↑ "IGLESIAS RURALES COMARCA ALTO ARAGON - TIERRAS DE SERRABLO", Jdiezarnal.com (në spanjisht), marrë më 25 dhjetor 2024
- ↑ A. Garcia Omedes, "RUTAS ROMANICAS POR LA COMARCA DEL ALTO GÁLLEGO", Romanicoaragones.com (në spanjisht), marrë më 25 dhjetor 2024
Bibliografia
- Adorno, Piero (1992). "L'Alto Medioevo". L'arte italiana (në italisht). Vëll. 1.II. Firence: D'Anna. fq. 558–579.
- Utrero Agudo, María de los Ángeles (2006). Iglesias Tardoantiguas y Altomedievales en la Península Ibérica: Análisis Arqueológico y Sistemas de Abovedamiento (në spanjisht). Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Instituto de Historia, Departamento de Historia Antigua y Arquelogía. ISBN 978-84-00-08510-0.
- Fernando De Olaguer-Feliú Alonso (1998). "Las artes del metal". Arte medieval español hasta el año Mil (në spanjisht). Encuentro. fq. 130–140. ISBN 978-84-7490488-8.
- i Altet, Xavier Barral (1994). Bertelli, Carlo (red.). La pittura in Italia: Volume 9 – L'Altomedioevo (në italisht). Milano: Electa. ISBN 978-88-435-3978-9.
- Peter Anker; Aron Andersson (1968). L’art scandinave. La nuit des temps (në frëngjisht). Përkthyer nga Norbert Vaillant. Zodiaque.
- Maria Giovanna Arcamone (1984). Giovanni Pugliese Carratelli (red.). Magistra barbaritas, i barbari in Italia (në italisht). Milano: Libri Scheiwiller. ISBN 978-88-7644018-2.
- Giulio Carlo Argan (1988). Storia dell'arte italiana: dall'antichità a Duccio (në italisht). Sansoni.
- Arslan, E. A. (1996). "Longobardi". Enciclopedia dell'Arte Medievale (në italisht). Vëll. 7. Romë: Istituto della Enciclopedia Italiana.
- V. I. Atroshenko; Judith Collins (1985). The Origins of the Romanesque (në anglisht). Londër: Lund Humphries. ISBN 0-85331-487-X.
- J. Camón Aznar (1963). "Arquitectura española del siglo X: Mozárabe y de la repoblación". Goya: Revista de arte (në spanjisht) (52): 206–219.
- George Bain (1973). Celtic Art: The Methods of Construction (në anglisht). Dover Publications, inc. ISBN 0-486-22923-8.
- Emilio Barnechea; Antonio Fernández; Juan R. Haro; Juan Haro Sabater (1988). Historia del arte (në spanjisht). Vicens Vives. ISBN 978-84-316-1780-6.
- Beatus (2005). Commentaires sur l’Apocalypse (në frëngjisht) – nëpërmjet Gallica.bnf.fr.
- Bede i Venerueshmi (1843). "III. The Lives of the Holy Abbots of Wearmouth and Jarrow". përmbledhur nga John Allen Gilles (red.). The Bibliographical Writings and Letters of Venerable Bede (në anglisht). Vëll. II. James Bohn. fq. 83–102.
- Henry Adams Bellows, red. (1936). The Poetic Edda (në anglisht). Princeton University Press.
- Monedero Bermejo, Miguel Ángel (1982). La arquitectura de la repoblación en la provincia de Cuenca (në spanjisht). Cuenca: Excma Diputación Provincial. ISBN 978-84-5007625-7.
- F. Betti (1996). "LIUTPRANDO". Enciclopedia dell'Arte Medievale (në italisht). Istituto dell’Enciclopedia Italiana.
- Hugo Blake; Donata Vicini (1995). "Santa Maria delle Cacce [Pavia]: lo scavo archeologico del 1979". përmbledhur nga Hugo Blake (red.). Archeologia urbana a Pavia (në italisht dhe anglisht). Vëll. 1. Comune di Pavia, Musei Civici. fq. 162–191. Marrë më 19 maj 2021.
- Boltin, Lee, red. (1977). Treasures of Early Irish Art, 1500 B.C. to 1500 A.D.: From the Collections of the National Museum of Ireland (në anglisht). Royal Irish Academy, Trinity College, Dublin, Metropolitan Museum of Art. ISBN 0-87099-164-7.
- A. C. Bouman (1965). "The Franks Casket". Neophilologus (në anglisht). 3: 241–249.
- Gian Pietro Brogiolo; Alexandra Chavarria Arnau, red. (2007). I Longobardi. Dalla caduta dell'Impero all'alba dell'Italia (në italisht). Cinisello Balsamo: Silvana.
- Emma C. Bunker; Bruce Chatwin; Ann Elizabeth Farkas (1970). Animal Style Art from East to West (në anglisht). Asia Society.
- Bunker, Emma C. (2002). Nomadic Art of the Eastern Eurasian Steppes: the Eugene V. Thaw and Other New York Collections (në anglisht). New York: The Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-030009688-0.
- G. Bertelli Buquicchio (1992). "Benevento". Enciclopedia dell'Arte Medievale (në italisht). Romë: Istituto Italiano dell'Enciclopedia.
- Villa del Castillo, Alejandro (27 nëntor 2017). "Talleres escultóricos itinerantes en el Altomedievo hispano: el llamado 'Grupo Mozárabe Leonés'". Arqueología y Territorio Medieval (në spanjisht). 24: 151–184. doi:10.17561/aytm.v24i0.5. ISSN 2386-5423. Marrë më 25 dhjetor 2024.
- Pascale Chevalier (2020). "30. Merovingian Religious Architecture: Some New Reflections". përmbledhur nga Bonnie Effros; Isabel Moreira (red.). The Oxford Handbook of the Merovingian World (në anglisht). Oxford University Press. fq. 657–692. ISBN 978-0-19-023418-8.
- Javier Caballero Chica (13 dhjetor 2017). "Santiago de Peñalba y los influjos Hispano-Musulmanes" (PDF). ProMonumenta: Revista de la Asociación de Amigos del Patrimonio Cultural de León (në spanjisht). XIV: 72–80. Marrë më 7 janar 2024.
- Nicola Coldstream (2002). Medieval Architecture. Oxford History of Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284276-3.
- James Stevens Curl; Jane Turner (29 maj 2018). "Merovingian architecture". A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture (në anglisht). Marrë më 31 dhjetor 2025 – nëpërmjet Encyclopedia.com.
- Deborah Mauskopf Deliyannis (2010). Ravenna in Late Antiquity (në anglisht). Kembrixh: Cambridge University Press. ISBN 0-521-83672-7.
- Paul Diakoni; Erkemberti (1990). Italo Pin (red.). Storia dei Longobardi: in appendice Storia dei Longobardi di Benevento di Erchemberto (në italisht). Edizioni Studio Tesi. ISBN 978-88-7692-231-2.
- Jerrilynn D. Dodds (1988). "VISIGOTHIC ART". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 12. New York: Sons of Charles Scribner. fq. 465–467. ISBN 978-068418278-0.
- Charles Reginald Dodwell (1993). The Pictorial Arts of the West, 800–1200 (në anglisht). Yale University Press. ISBN 0-300-06493-4.
- Georges Duby (1989). La sculpture, le grand art du Moyen-âge du Ve au XVe siècle (në frëngjisht). Skira. ISBN 2-605-00144-X.
- Nancy Edwards (2023). Life in Early Medieval Wales (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-873321-8.
- Effros, Bonnie (14 qershor 2012). Uncovering the Germanic Past: Merovingian Archaeology in France, 1830–1914 (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-969671-0.
- Camille Enlart (1927) [1919]. Manuel d'archéologie française depuis les temps mérovingiens jusqu'à la Renaissance – Architecture religieuse: Périodes merovingienne, carolingienne et romane (në frëngjisht). Vëll. 1.1. Paris: Éditions Auguste Picard.
- Manuela Farneti (1993). Glossario tecnico-storico del mosaico: con una breve storia del mosaico (në italisht). Longo.
- Eric Fernie; Paul Crossley, red. (1990). Medieval Architecture and Its Intellectual Context: Studies in honour of Peter Kidson (në anglisht). The Hambledon Press. ISBN 978-1-85285-034-0.
- Jacques Fontaine (1995). L'art pré-roman hispanique. Nuit des temps (në frëngjisht). Editions zodiaque. ISBN 2-7369-0215-7.
- Joachim E. Gaehde (1989). "Pre-Romanesque Art". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). ISBN 0-684-18276-9.
- J. J. Martín González (1974–1992). Historia del Arte (në spanjisht). Vëll. 1. Gredos. fq. 328.
- González-García, Antonio César; Belmonte, Juan Antonio (1 korrik 2015). "The Orientation of Pre-Romanesque Churches in the Iberian Peninsula". Nexus Network Journal (në anglisht). 17 (2): 353–377. doi:10.1007/s00004-014-0231-7. ISSN 1522-4600. S2CID 253593505.
- André Grabar (2001). Le origini dell'estetica medievale (në italisht). Milano: Jaka Book.
- Fernando Regueras Grande (2018). "Promotores, clasicismo y estilo en el arte mozárabe leonés". Brigecio: revista de estudios de Benavente y sus tierras (në spanjisht) (28): 27–45. ISSN 1697-5804. Marrë më 7 janar 2024.
- Gregory, Timothy (2010). A History of Byzantium (në anglisht). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-8471-7.
- Louis Grodecki; Florantine Münther (1973). Le siècle de l’an mil. Univers des formes (në frëngjisht). Paris: Gallimard. ISBN 2-07-010785-X.
- James Harpur; Elizabeth M. Hallam (1995). "The Iberian Crucible". Secrets of Middle Ages (në anglisht). Konecky & Konecky. fq. 22–29. ISBN 978-156852307-1.
- Arthur Haseloff (1971). Pre-Romanesque Sculpture in Italy (në anglisht). Hacker Art Book. ISBN 978-087817043-2.
- Günther Haseloff (1979). Kunststile des frühen Mittelalters – Völkerwanderungs – und Merowingerzeit (në gjermanisht). Funden des Württembergischen Landesmuseums Stuttgart Hrsg. vom Württembergischen Lendesmuseum.
- Lotte Hedeager (2000). "Migration Period Europe: The Formation of a Political Mentality". përmbledhur nga Frans Theuws; Janet Laughland Nelson (red.). Rituals of Power: From Late Antiquity to the Early Middle Ages (në anglisht). Brill. fq. 15–58. ISBN 978-90-04-10902-5.
- J. N. Hillgarth (2009). The Visigoths in History and Legend (në anglisht). Pontifical Institute of Medieval Studies. ISBN 978-088844166-9.
- Hugh Honour; John Fleming (1982). A World History of Art (në anglisht). Macmillan. ISBN 0-333-37185-2.
- Hourihane, Colum, red. (2012). "Visigothic art". The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture (në anglisht). Vëll. 6. Stave to Zyvele. Oksford: Oxford University Press. fq. 316-318. ISBN 978-0-19-539536-5. Marrë më 13 korrik 2025.
- Jean Hubert; Jean Porcher (1968). L'Empire carolingien (në frëngjisht). Gallimard.
- Jean Hubert; Jean Porcher; Wolfgang Fritz Volbach (1980). L'Europa delle invasioni barbariche (në italisht). Milano: Rizzoli editore. ISBN 978-881729012-8.
- Werner Jacobsen (tetor 1997). "Saints' Tombs in Frankish Church Architecture". Speculum (në anglisht). 72 (4): 1107–1143.
- Wilfred Koch; Waldemar Baraniewski (2013). Style w architekturze: arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne (në polonisht). Świat Książki. ISBN 978-83-7943007-9.
- Lomartire, Saverio. Commacini e "marmorarii". Temi e tecniche della scultura nella Langobardia maior tra VII e VIII secolo (në italisht). Marrë më 28 maj 2021 – nëpërmjet Academia.edu.
- Canellas López, Ángel; San Vicente, Ángel (1996). Rutas románicas en Aragón (në spanjisht). Madrid: Ediciones Encuentro. ISBN 978-84-7490-388-1.
- Domingo Magaña, J. A. (2015). The Use of Marble in Hispanic Visigothic Architectural Decoration. Interdisciplinary Studies on Ancient Stone: ASMOSIA X: Proceedings of the Tenth International Conference of ASMOSIA, Association for the Study of Marble & Other Stones in Antiquity, Rome, 21-26 May 2012 (në anglisht). L’Erma di Bretschneider. fq. 527–535.
- John Manley; Stephen Grenter; Fiona Gale, red. (1991). The Archaeology of Clwyd (në anglisht). Clwyd County Council. ISBN 978-090444942-6.
- De Marco, Pasquale (2025). "The Iberian Crucible: The Visigothic Legacy". The Iberian Chronicle (në anglisht). Marrë më 13 korrik 2025 – nëpërmjet Google Books.
- De Marco, Pasquale (2025). Gathering History: The Globe’s Chronicle (në anglisht). Amazon Digital Services LLC - Kdp. ISBN 979-828513403-9. Marrë më 3 janar 2025.
- Diego Marin (1969). La Civilizacion Espanola (në spanjisht). New York: Holt, Rinehart and Winston. fq. 34–47.
- Lara Nebreda Martín (2018). "AEHTAM 29: La arqueta del obispo Arias de la catedral de Oviedo". Boletín del Archivo Epigráfico (në spanjisht). 1 (1). Archivo Epigráfico de Hispania: 53–58. ISSN 2603-9117.
- Leardo Mascanzoni (tetor 1990). "Ravenna: una storia millenaria". Storia e Dossier (në italisht) (44). Firence: Giunti Barbera Editore: 3–50.
- H. E. del Medico (1943). "La mosaïque de l'abside orientale de Germigny-des-Prés (Loiret)". Monuments et mémoires de la Fondation Eugène Piot (në frëngjisht). 36 (1): 81–84.
- Charles B. McClendon (2005). The Origins of Medieval Architecture: Building in Europe, A.D. 600–900 (në anglisht). Yale University Press. ISBN 978-0-300-10688-6.
- John P. McKay; Bennett D. Hill; John Buckler (2006). A History of Western Society (në anglisht). Houghton Mifflin. ISBN 978-061852266-8.
- Meomartini, Almerico (1979). I monumenti e le opere d'arte della città di Benevento (në italisht). Benevento: De Martini.
- Gerli E. Michael; David Raizman (2003). "Visigoths to the Muslim Invasion". Routledge Revivals: Medieval Iberia (në anglisht). New York: Routledge Encyclopedias of the Middle Ages. fq. 586–711. ISBN 978-0-203-95364-8.
- Moreno, Manuel-Gómez (1919). Iglesias mozárabes: arte español de los siglos IX à XI (në spanjisht). Madrid: Centro de estudios históricos.
- Moris, Lorenzo; Alessandro Pellegrini (2003). Sulle tracce del romanico in provincia di Bergamo (në italisht). Bergamo: Provincia di Bergamo.
- Rexford Newcomb (1932). Outlines of the History of Architecture: Medieval Architecture (në anglisht). Edwards Brothers, Inc.
- Carl Nordenfalk (1988). L’enluminure au Moyen-Âge (në frëngjisht). Skira. ISBN 2-605-00120-2.
- Paola Novara; Serena Ciliani; Elisa Emaldi (2024). 50 oggetti del Museo Nazionale, 1 racconto di Ravenna (në italisht). Ravenna: Museo Nazionale di Ravenna.
- Otto Pächt (1986). Book Illumination in the Middle Ages (në anglisht). Harey Miller Publishers. ISBN 0-19-921060-8.
- Ivo Petricioli (1999). "Sculpture from the 8th to the 12th Century". përmbledhur nga Ivan Supičić (red.). Croatia in the Early Middle Ages: A Cultural Survey (në anglisht). Philip Wilson Publishers, AGM & HAZU. fq. 475–492. ISBN 085667499-0.
- José Pijoan (1978). History of Art. World Art (në anglisht). Pragë: Odeon.
- Henri Pirenne (2001). Mohamemd and Charlemagne (në anglisht). Courier Corporation. ISBN 978-048642011-0.
- Arthur Kingsley Porter (1909). Medieval Architecture: Its Origins and Development, with Lists of Monuments and Bibliographies (në anglisht). Vëll. 1. Baker and Taylor Company.
- Maurice Prou (1914). "Chancel carolingien orné d'entrelacs à Schænnis (canton de Vaux)". Mémoires de l’Institut national de France (në frëngjisht). 39 (1): 123–138.
- Piotr Jennel Reyes (1998). L’art du Haut Moyen-Âge – L’art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Pochothèque. ISBN 2-253-13056-7.
- Pierre Riché (1994). L'Empire carolingien. La vie quotidienne (në frëngjisht). Hachette.
- Sánchez-Pardo, José C.; Blanco-Rotea, Rebeca; Sanjurjo-Sánchez, Jorge (gusht 2017). "The Church of Santa Comba de Bande and Early Medieval Iberian Architecture: New Chronological Results". Antiquity (në anglisht). 91 (358): 1011–1026. doi:10.15184/aqy.2017.83. ISSN 0003-598X. S2CID 164322469.
- Jose Maria De Azcárate Ristori; Alfonso E. Pérez Sánchez; Juan A. Ramírez Domínquez (1986). Historia del arte (në spanjisht). Anaya. ISBN 978-84-7254311-9.
- Rotili, Marcello (1986). Benevento romana e longobarda. L'immagine urbana (në italisht). Napoli: La Stampa di Ercolano.
- Rovagnati, Sergio (2003). I Longobardi (në italisht). Milano: Xenia. ISBN 88-7273-484-3.
- Howard Saalman (1962). Medieval Architecture: European Architecture: 600–1200 (në anglisht). G. Braziller. ISBN 978-080760336-9.
{{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!) - Christian Sapin (2000). "Pre-Romanesque Art". përmbledhur nga André Vauchez; Michael Lapidge (red.). Encyclopedia of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 1. Përkthyer nga Adrian Walford. Richard Barrie Dobson. Fitzroy Dearborn Publishers. fq. 1182. ISBN 978-157958282-1.
- George Gilbert Scott (1879). "Lecture II: Sketch of the Rise of Mediæval Architecture". Lectures on the Rise and Development of Mediæval Architecture (në anglisht). Vëll. 1. John Murray. fq. 37–68.
- Valentin V. Sedov (1995). Slavs in the Early Middle Ages (në anglisht). Përkthyer nga N. Lopatin. Archaelogy. Arkivuar nga origjinali më 11 nëntor 2013.
- Semeria, Giovanni Battista (1840). Storia della Chiesa Metropolitana di Torino descritta dai tempi apostolici sino all’anno 1840 (në italisht). Torino: Tipografia Fontana.
- Sironi, Pier Giuseppe (1997). Castelseprio. Storia e monumenti (në italisht). Tradate: Colombo.
- Piotr Skubiszewski (1998). L'art du Haut Moyen Âge: L'art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Paris: Livre de Poche. ISBN 978-2-253-13056-7.
- Bradley Smith (1971). "Spain: A History". Art (në anglisht). Garden City, NJ: Doubleday & Company. fq. 52–56.
- Roger A. Stalley (1999). Early Medieval Architecture. Oxford History of Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284223-7.
- Stowe, George B. (1995). Kibler, William; Zinn, Grover A. (red.). Medieval France: An Encyclopedia (në anglisht). Garland. ISBN 978-082404444-2.
- Amelio Tagliaferri (1959). "ll Pavone del Museo Cristiano di Brescia". Miscellanea di Studi bresciani sull'Altomedioevo (në italisht). Bresha: Comitato bresciano per l'VIII Congresso Internazionale dell'arte dell'Altomedioevo. fq. 55–71.
- Amelio Tagliaferri; M. Brozzi (1961). Arte Longobarda. La scultura figurativa su marmo e su metallo (në italisht). Cividale. fq. 183.
- Amelio Tagliaferri (1960–1961). "Aspetti e rapporti di scultura barbarica nei ducati longobardi del Friuli e della Lombardia". Memorie Storiche Forogiuliesi (në italisht). Vëll. XLIV. Udine: Deputazione di Storia Patria per il Friuli. fq. 97–111.
- Blas Taracena (1947). "Ars Hispaniae: Historia Universal del Arte Hispanico". Arte Romana, Arte Cristã Primitiva, Arte Visigótica, Arte Asturiana (në anglisht). Vëll. 2. Madrid: Plus-Ultra. fq. 225–250.
- Tănase, Daniela (23 nëntor 2020) [2010]. "7.2: Ornamental Styles and Decorative Motifs of Germanic Origin". Craftsmen and Jewelers in the Middle and Lower Danube Region (6th to 7th Centuries). East Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450-1450, volume 67 (në anglisht). Leiden: Brill. fq. 209. ISBN 978-90-0443693-0. Marrë më 18 qershor 2025.
- Martínez Tejera, Artemio Manuel (1993). El contraábside en la arquitectura de la repoblación: el grupo castellano-leonés. Actas del III Curso de Cultura Medieval: Repoblación y Reconquista. Aguilar de Campoo, septiembre 1991 (në spanjisht). Madrid: Centro de Estudios del Románico. fq. 57–76.
- Martínez Tejera, Artemio Manuel (2004). "La arquitectura cristiana hispánica de los siglos IX y X en el "Regnum" Astur-leonés". Argutorio (në spanjisht) (14): 9–12.
- Frans Theuws; Janet L. Nelson (2000). Rituals of Power: From Late Antiquity to the Early Middle Ages (në anglisht). Brill. ISBN 978-90-0410902-5.
- Malcolm Todd (1996). The Early Germans (në anglisht). Wiley. ISBN 978-063119904-5.
- Luigina Tomay (2009). Gabriella D'Henry; Chiara Lambert (red.). Benevento longobarda: dinamiche insediative e processi di trasformazione (PDF). Il popolo dei Longobardi meridionali: testimonianze storiche e monumentali (në italisht). Salerno: Gruppo Archeologico Salernitano. fq. 119–151.
- Isidro Gonzalo Bango Torviso (2001). Arte prerrománico hispano: El arte en la España cristiana de los siglos VI al XI. Summa Artis: Historia General del Arte (në spanjisht). Vëll. VIII. Espasa Calpe. ISBN 978-84-2398732-0.
- Isidro Gonzalo Bango Torviso (1974). "Arquitectura de la decima centuria: Repoblación o mozárabe?". Goya: Revista de arte (në spanjisht) (122): 68–75.
- Bango Torviso, Isidro Gonzalo (1996). "Arquitectura de repoblación". përmbledhur nga Alfonso Moure Romanillo; Javier Rivera Blanco; Francisco Javier de la Plaza Santiago; Simón Marchán Fiz (red.). Historia del arte de Castilla y León (në spanjisht). Vëll. 1. Prehistoria, Edad Antigua y arte prerrománico. Valladolid: Junta de Castilla y Leon Consejeria de Cultura y Turismo. fq. 167–216. ISBN 978-84-8183000-2.
- Georg Waitz, red. (1878). Monumenta Germaniae Historica – Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saeculae VI–IX. Annales Hildesheimenses (në latinisht). Hanover: Impensis Bibliopolii Hahniani.
- J. M. Wallace-Hadrill (1982). The Long-Haired Kings (në anglisht). Toronto: University of Toronte Press. ISBN 0-8020-6500-7.
- Ingo F. Walter; Norbert Wolf (2005). Codices Illustres: The World’s Most Famous Illuminated Manuscripts, 400 to 1600 (në anglisht). Këln: Taschen.
- O. K. Werckmeister (1993). "Art of the Frontier: Mozarabic Monasticism". The Art of Medieval Spain, A.D. 500–1200 (në anglisht). Nju Jork: Metropolitan Museum of Art. fq. 121–166. ISBN 978-081096433-4.
- Martin Werner. "Migration and Hiberno-Saxon Art". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 8. ISBN 0-684-18274-2.
- David M. Wilson (1984). Anglo-Saxon Art: From The Seventh Century to the Norman Conquest (në anglisht). Thames and Hudson. ISBN 0-87951-976-2.
- Ian Wood (2014). The Merovingian Kingdoms 450–751 (në anglisht). Taylor & Francis. ISBN 978-0-582-49372-8.
- De Vecchi, Pierluigi; Elda Cerchiari Necchi (1991). "Tomo II: I Longobardi in Italia". L'arte nel tempo (në italisht). Vëll. 1. Milano: Bompiani. fq. 311-316. ISBN 88-450-4219-7.
- Pierluigi De Vecchi; Elda Cerchiari (1991). "I Longobardi a Cividale". L’Arte nel tempo (në italisht). Vëll. 1.2. Bompiani. fq. 315–317. ISBN 88-450-4219-7.
- Carol L. Neuman De Vegvar (1990). "The Origin of the Genoels-Elderen Ivories". Gesta (në anglisht). 29: 8–24.
- Verzone, Paolo (1969). Architettura longobarda a Spoleto e a Pavia. Atti del IV Congresso internazionale del Centro italiano di studi sull'alto medioevo 10-14 shtator 1967 (në italisht). Pavia: Centro italiano di studi sull’alto Medioevo. fq. 221–230.
- Manuel Antonio López Villa (2003). "Arquitectura medieval". Arquitectura e historia: cursos de historia de la arquitecura (në spanjisht). Vëll. 1. Universidad Central de Venezuela, Consejo de Desarrollo. fq. 65–102. ISBN 978-98-0002073-9.
- Dudák Vladislav; Pošva Rudolf; Neškudla Bořek (2000). "Vizigótska Architektura". Encyklopedie světové architektury od menhiru k dekonstruktivismu (në polonisht). Baset. fq. 981–982. ISBN 80-86223-08-6.