Arx

Arx është një fjalë latine që do të thotë "çitadelë". Në qytetin e lashtë të Romës, arx gjendej në skajin verior të Kodrën Kapitoline dhe ndonjëherë është specifikuar si Arx Capitolina.

Në Romë, në Arx tradicionalisht vendoseshin roja për të vrojtuar për sinjale në Kodrën Janiculum nëse armiku afrohej.^[1] Në këtë rast do të ngrihej një flamur i kuq^[2] dhe i bihej një trumbete.^[3] Arx nuk garnizonohej në mënyrë të rregullt, megjithatë dhe nuk duhet të konsiderohet si një "fortesë" e mirëfilltë. Sidoqoftë, në Rrethimin Gal të Romës (387 p.e.s.), Arx konsiderohej pika e tërheqjes së fundit, marrja e të cilës ishte sinonim me pushtimin e qytetit. Ajo kishte një fuqi simbolike përtej rëndësisë së saj në strategjinë ushtarake dhe ishte një vend qendror në fenë arkaike romake.

Gjatë Periudhës Mbretërore, disa anëtarë të elitës u lejuan të banonin në Arx, midis tyre prijësi legjendar sabin Tit Tatiusi. Pas vitit 384 p.e.s., senati i ndaloi të gjitha banesat private nga Kodra Kapitoline, duke përfshirë Arx. Shtëpia e Mark Manlius Kapitolinit, një patric kampion i plebs, që u dënua për mbështetjen e mbretërisë, u rrënua në këtë kohë dhe më vonë u bë vendi i Tempullit të Juno Moneta.

Te Arx gjendej auguraculum, zona e hapur ku augurët zhvillonin ritualet që përcaktonin nëse zotat aprovonin cilëndo ndërmarrje që po zhvillohej, punë publike ose veprime ushtarake. Ky auguraculum ishte guri ku mbreti i zgjedhur, gjatë Mbretërisë Romake, ulej nga augurët me fytyrën drejtë jugut.^[4]

Tempujt kryesorë te Arx përfshinin atë të Juno Moneta (të themeluar në vitin 344 p.e.s.), ku gjendej minta; Konkordia (217 p.e.s.); Honori dhe Virtus;^[5] dhe Vediovis. Jupiteri, sidoqoftë, ishte zoti i Arx.^[6]

Romakët gjithashtu i referoheshin çitadelave të qyteteve të tjera si një arx (në shumës arces). Gërmimet në Cosa, Toskanë, të zhvilluara në vitet 1948–54 dhe 1965–72, zbuluan arx-in e vendbanimit. Frank E. Brown dhe skuadra e tij, e studjoi sitin gjerësisht kur ata filluan gërmimet e Cosa-s në vitin 1948. Çitadela ishte një kodër e fortifikuar mbi të cilën ishin ndërtuar mjaft tempuj, duke përfshirë të ashtuquajturin "capitolium" të Cosa-s.

Në Lavinium, në jug të Romës, Castello Borghese mendohet se është siti i mundshëm i arx-it të periudhës romake, i ndërtuar në qytetin-port.

Arx-i i Londinium-it gjendej në këndin veri-perëndimor të qytetit modern të Londrës, në jug të Cripplegate. Ai ishte ndërtuar rreth vitit 120 dhe i çmontuar në kohën e Dioklecianit.