Bezirk Wieliczka

Powiat Wieliczka
Bezirk Wieliczka
powiat
1854–1867
Ilustracja
Państwo

 Cesarstwo Austrii

Kraj związkowy

Królestwo Galicji i Lodomerii

Powiat

cyrkuł bocheński (1854–1860)
cyrkuł krakowski (1860–1867)

Siedziba

Wieliczka

Data powstania

1854

Data likwidacji

1867

Powierzchnia

2,5 mil²

Populacja (1854)
• liczba ludności


23.043

Języki urzędowe

niemiecki

Szczegółowy podział administracyjny
Plan
Liczba gmin katastralnych (1854)

48 (w tym 1 miasto i 1 miasteczko)

brak współrzędnych

Bezirk Wieliczka – dawny powiat (Bezirk) kraju koronnego Królestwo Galicji i Lodomerii, funkcjonujący w latach 1854–1867. Siedzibą starostwa było miasto Wieliczka.

Historia

Bezirk Wieliczka utworzono w ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi. W Galicji, dominium – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Nowy trójstopniowy podział administracyjny objął 21 cyrkułów (niem. Kreise), 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde)[1].

Bezirk Wieliczka objął obszar o wielkości 2,5 mil², zamieszkany był przez 23.043 ludzi i podzielony na 48 gmin katastralnych, w tym jedno miasto (Wieliczka) i jedno miasteczko (Gdów). Wszedł w skład cyrkułu bocheńskiego, jako jeden z jego dziewięciu powiatów[2]. Był to najgęściej zaludniony Bezirk w całej Galicji, pomijając Kraków i Lwów.

Na obszarze Bezirk Wieliczka znajdowały się trzy enklawy należące do Bezirk Podgórze, które stanowiły gminę Bugaj; gminę tę w kolejnych latach włączono do Bezirk Wieliczka. Sam Bezirk Wieliczka posiadał trzy eksklawy w północnych meandrach Wisły między Bezirkiem Niepołomice (w cyrkule bocheńskim) a Bezirkiem Mogiła (w cyrkule krakowskim); gmina Grabie obejmowała terytorium dwóch i pół eksklaw, natomiast część obszaru gminy Zymbrzeg-Szczurów (część zymbrzeska) obejmowała połowę jednej eksklawy. 1 maja 1860 zniesiono cyrkuł bocheński, a jego cały obszar włączono do cyrkułu krakowskiego[3].

Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły (Kreise). Dotychczasowe małe powiaty (Bezirke) w liczbie 179, utrzymały się do 1867 roku, kiedy to w następstwie kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zostały zastąpione przez 74 większe powiaty[1][4]. Obszar zniesionego Bezirk Wieliczka wszedł wtedy w całości w skład nowego powiatu wielickiego[5][6]. 30 listopada 1929 dziewięć gmin należących do sądu grodzkiego w Dobczycach[7] (Dziekanowice, Fałkowice, Hucisko, Kunice, Niżowa, Nowa Wieś, Rudnik, Sieraków i Winiary) przeniesiono do powiatu myślenickiego[8]. 1 kwietnia 1932 powiat wielicki zniesiono, a jego obszar podzielono pomiędzy powiaty krakowski i myślenicki[9].

Podział administracyjny (1854)

Podział administracyjny Bezirk Wieliczka w 1854 roku[2][10]
Lp. Gmina jednostkowa Powierzchnia Ludność Powiat w 1867 po zniesieniu
1 Wieliczka (M) z Dąbrówką 615 6145 wielicki[11]
2 Bilczyce 684 418 wielicki[12]
3 Biskupice i Konopka z Trąbkami i Darczycami 1292 647 wielicki[11]
4 Bodzanów 998 397 wielicki[11]
5 Bogucice z Czarnochowicami 549 584 wielicki[11]
6 Brzegi 573 264 wielicki[11]
7 Byszyce 421 315 wielicki[12]
8 Chorągwica 332 605 wielicki[11]
9 Dobranowice i Wola Dobranowska 572 254 wielicki[11]
10 Gorzków Jaworski 376 241 wielicki[12]
11 Grabówki z Babinami 277 301 wielicki[11]
12 Grabie Badenich 241 305 wielicki[11]
13 Grajów 821 443 wielicki[11]
14 Jankówka 324 166 wielicki[11]
15 Janowice-Horn 480 329 wielicki[11]
16 Jawczyce 466 190 wielicki[11]
17 Kokotów ze Śledziejowicami 1029 454 wielicki[11]
18 Koźmice Wielkie 811 784 wielicki[11]
19 Koźmice Małe 212 155 wielicki[11]
20 Krzyszkowice 651 439 wielicki[11]
21 Łazany 634 309 wielicki[11]
22 Lednica (Dolna i Górna) z Mierzączką 629 [13] wielicki[11]
23 Mietniów 331 284 wielicki[11]
24 Pawlikowice z Taszycami 544 384 wielicki[11]
25 Przebieczany 641 314 wielicki[11]
26 Raciborsko z Witkowicami 916 576 wielicki[11]
27 Rożnowa 67 162 wielicki[11]
28 Siercza z Klasnem i Wolicą 517 1409 wielicki[11]
29 Sygneczów ze Sroczycami 303 152 wielicki[11]
30 Sławkowice z Brzezową 674 399 wielicki[11]
31 Sułów 562 269 wielicki[11]
32 Sułków 393 267 wielicki[11]
33 Surówki z Kawkami 167 98 wielicki[11]
34 Szczygłów 196 93 wielicki[11]
35 Tomaszkowice 219 130 wielicki[11]
36 Wola Podłazańska z Zabłociem 456 250 wielicki[11]
37 Zabawa z Małą Wsią i Strumianami 333 614 wielicki[11]
38 Zborówek 123 114 wielicki[11]
39 Zymbrzeg ze Szczurowem 197 212 wielicki[11]
40 Bieńkowice i Sędzimir 467 231 wielicki[12]
41 Dziekanowice 234 241 wielicki[14]
42 Fałkowice 420 313 wielicki[14]
43 Gdów (m) z Grzybową 1374 1137 wielicki[12]
44 Kunice 439 325 wielicki[14]
45 Niżowa 187 132 wielicki[14]
46 Nowa Wieś 247 240 wielicki[14]
47 Sieraków ze Zbyszówką 951 356 wielicki[14]
48 Winiary z Rudnikiem i Huciskiem 1132 632 wielicki[14]

Objaśnienie:

(M) = miasto; (m) = miasteczko

Przypisy

  1. 1 2 Krzysztof Ostafin, Podziały administracyjne Galicji 1857 – 1910 [online], ArcGIS StoryMaps, 13 marca 2024 [dostęp 2025-03-10].
  2. 1 2 Allgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.
  3. ↑ Erlaß des Ministers des Innern, giltig für den ganzen Umfang des Kaiserstaates, betreffend die Auflösung der Landesregierungen in Krakau und Czernowitz, dann der Kreisbehörden in Wadowice, Bochnia und Jasło und die Errichtung einer Kreisbehörde in Czernowitz
  4. ↑ Krzysztof Ostafin, Mateusz Troll, Dominik Kaim, Jakub Taczanowski, Problem doboru jednostek odniesienia przestrzennego w integracji danych z drugiej połowy XIX i początku XX w. z terenów Galicji i Śląska Austriackiego, „Studia Geohistorica” (8), 2020, s. 194–212, DOI: 10.12775/SG.2020.09, ISSN 2300-2875 [dostęp 2025-03-10].
  5. ↑ Verordnung des Staatsministeriums vom 23 Jänner 1867 über die Reform des politischen Verwaltung in den Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator
  6. ↑ Polona [online], polona.pl [dostęp 2025-03-10].
  7. ↑ Oprócz Gdowa i Liplasu.
  8. ↑ Dz. U. z 1929 r. Nr 81, poz. 599 (ISAP)
  9. ↑ Dz. U. z 1932 r. Nr 1, poz. 3 (ISAP).
  10. ↑ Gazeta Lwowska. 1854, nr 131
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 1 kwietnia 1932, po zniesieniu powiatu wielickiego, włączono do powiatu krakowskiego.
  12. 1 2 3 4 5 1 kwietnia 1932, po zniesieniu powiatu wielickiego, włączono do powiatu myślenickiego.
  13. ↑ Spisano z Wieliczką.
  14. 1 2 3 4 5 6 7 30 listopada 1929 włączono do powiatu myślenickiego.

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.