Cyrkuł lwowski

Na uwagę zasługuje fakt, że granica polsko-austriacka miała początkowo (od 1772) nieco inny przebieg w rejonie cyrkułu lwowskiego, obejmując także wsie Rakowiec i Hniezydyczna^[6]. W 1775 roku weszły one w skład dystryktu Brody. Na mocy porozumienia zawartego 9 lutego 1776 roku, Austria przekazała Polsce z powrotem ten obszar Polsce, który powrócił do województwa wołyńskiego)^[7][8]. Także w sąsiednim cyrkule bełskim, po odstąpieniu Polsce znacznych obszarów, dotychczasowy szczątkowy dystrykt Biłgoraj przekształcono w nowy dystrykt Tomaszów. Zwiększono go przez przyłączenie do niego z cyrkułu lwowskiego (z dystryktu Żółkiew) rejonu Rawy (obszaru dawnego dystryktu Rawa sprzed 1774)^[9]. Ostateczne wytyczenie granic miało miejsce na początku 1777 roku^[10].

2 września 1780 kancelaria nadworna wydała dekret, w którym poinformowała gubernatora o nowych decyzjach w sprawie organizacji administracyjnej. Cesarzowa Maria Teresa Habsburg już od dłuższego czasu planowała wprowadzenie reform mających na celu dostosowanie ustroju Galicji do zasad obowiązujących w niemieckich krajach dziedzicznych. Właśnie zapadła kluczowa decyzja o przekształceniu dotychczasowych dystryktów w cyrkuły. W związku z tym polecono rozpoczęcie prac nad opracowaniem planu reorganizacji. Jednocześnie określono główne wytyczne, które miały stanowić podstawę przy tworzeniu tego planu. Szczególny nacisk położono na to, aby siedziby władz cyrkułów znajdowały się możliwie jak najbliżej ich centrum. Choć zalecano, aby obszary poszczególnych cyrkułów były w miarę równe pod względem powierzchni, nie należało traktować tej zasady zbyt rygorystycznie – w przypadku istnienia ważnych powodów możliwe były odstępstwa od równomiernego podziału. Zwrócono również uwagę, że nie powinno się bez wyraźnej potrzeby zmieniać lokalizacji siedzib władz, ponieważ wiązałoby się to z licznymi trudnościami – między innymi z koniecznością przeniesienia archiwów, które przez osiem lat znacznie się rozrosły. Na zakończenie podkreślono wagę odpowiedniego doboru kadry kierowniczej do obsadzenia nowych stanowisk^[3].

Zgodnie z przyjętymi wytycznymi opracowano memoriał z 1 grudnia 1780, w którym przedstawiono projekt nowego podziału administracyjnego Galicji na 18 mniejszych cyrkułów na bazie dotychczasowych osiemnastu dystryktów^{[11][12][3][13]}. W obrębie dotychczasowego cyrkułu lwowskiego dotyczyły to następujących zmian:

• dystrykt Brody – przekształcono w cyrkuł brodzki,
• dystrykt Brzeżany – przekształcono w cyrkuł złoczowski,
• dystrykt Żółkiew – przekształcono w nowy cyrkuł lwowski.

Po wydarzeniach rewolucyjnych w latach 1848–1849, które wstrząsnęły Cesarstwem Austriackim, w 1850 roku przeprowadzono istotną reformę administracyjną mającą na celu usprawnienie zarządzania na obszarze Galicji i Lodomerii. W jej ramach cyrkuł czerniowiecki, dotychczas będący częścią Galicji, został wyodrębniony jako osobny kraj koronny. Pozostałe 19 cyrkułów zostało zniesionych i zastąpionych przez trzy okręgi rządowe: Kraków, Lwów i Stanisławów, które podzielono na 63 powiaty (niem. Bezirkshauptmannschaften). Powiaty z kolei były tworzone na podstawie nowych okręgów sądowych, od dwóch do czterech na powiat^[17]. Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu lwowskiego, którego obszar podzielono między dwa Bezirkshauptmannschaften w składzie okręgu rządowego Lwów^[17]:

• Gródek – z okręgów sądowych: Gródek, Janów i Komarno^[18],
• Lwów – z okręgów sądowych: Lwów-Okolica (Lemberg-Umgebung), Winniki, Szczerzec i Kulików^[19].

Cyrkuł lwowski reaktywowano na mocy rozporządzenia z 24 kwietnia 1854, który przywrócił podział na cyrkuły w granicach sprzed reformy 1849, a które ugrupowano w dwa obszary administracyjne (niem. Verwaltungsgebiete) – Kraków i Lwów. Cyrkuł lwowski wszedł w skład obszaru lwowskiego^[20].

Równocześnie, w ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, dominium galicyjskie – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Utworzono wtedy 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde)^[21]. Cyrkuł lwowski podzielono na pięć małych Bezirków oraz magistrat Lwów, podzielonych na 168 gmin^[22]:

Cyrkuł lwowski przetrwał do 1865 roku. Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły (Kreise), a dotychczasowe małe powiaty (Bezirke) w liczbie 179, zostały w ramach kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zastąpiono przez 74 większych powiatów^[21][23].