Bezirk Tarnów

Powiat tarnowski
Bezirk Tarnow
powiat
1854–1867
Ilustracja
Siedziba starostwa
Państwo

 Cesarstwo Austrii

Kraj związkowy

Królestwo Galicji i Lodomerii

Powiat

cyrkuł tarnowski

Siedziba

Tarnów

Data powstania

1854

Data likwidacji

1867

Powierzchnia

362,8 km²

Populacja (1854)
• liczba ludności


44 154

• gęstość

121,7 os./km²

Języki urzędowe

niemiecki

Szczegółowy podział administracyjny
Plan
Liczba gmin katastralnych (1854)

53 (w tym 1 miasto)

brak współrzędnych

Powiat tarnowski (niem. Bezirk Tarnow) – dawny powiat w Królestwie Galicji i Lodomerii, kraju koronnym Cesarstwa Austrii, funkcjonujący w latach 1854–1867. Siedzibą starostwa był Tarnów.

Historia

W latach 1782–1850 Tarnów był siedzibą cyrkułu tarnowskiego, w tym okresie funkcjonował dwustopniowy system administracyjny złożony z cyrkułów i dominiów (niem. Landgut), które były filarem systemu feudalnego. Uwłaszczenie chłopów w Galicji wymusiło przebudowę systemu administracyjnego. Zręby nowego systemu powstały w latach 1850–1855[1].

Zalążkiem powiatu tarnowskiego był utworzony w końcu 1850 roku urząd powiatowy (niem. Bezirkshauptmannschaft) podporządkowany rejonowi rządowemu (niem. Regierungsgebiet) w Krakowie[2]. W 1854 w Galicji wprowadzono trójstopniowy podział administracyjny złożony z cyrkułów (niem. Kreise), 179 powiatów (niem. Bezirke), a jednostkami najniższego szczebla (od 1956 roku) były gminy (niem. Gemeinde) i równoważne z nimi dominia na obszarach należących do właścicieli ziemskich. Właścicielom dominiów odebrano jednak władzę sądowniczą[3]. Powiat był jednocześnie organem władzy administracyjnej i sądowniczej na najniższym szczeblu[4].

Powiat tarnowski objął obszar o wielkości 362,8 km², zamieszkany przez 44 154 ludzi. Dla celów podatkowych podzielony był na 53 gmin katastralnych, w tym jedno miasto (Tarnów). Był jednym z dziesięciu powiatów w cyrkule tarnowskim[5].

Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 roku zlikwidowano cyrkuły. Ustawa z 12 sierpnia 1866 o obszarach dworskich zlikwidowała dominia, ustanawiając w ich miejsce obszary dworskie[6]. Dotychczasowe powiaty utrzymały się do 1867 roku, w następstwie kolejnej reformy administracyjnej, przeprowadzonej na mocy ustawy z 23 stycznia 1867, ich liczbę zredukowano do 74[1][7]. Obszar powiatu tarnowskiego wszedł wtedy prawie w całości w skład nowego powiatu tarnowskiego, oprócz okrojonej gminy Zakrzów[8], włączonej do nowego powiatu brzeskiego[9][10].

Podział administracyjny (1854)

Podział administracyjny powiatu tarnowskiego w 1854 roku[5]
Lp. Gmina jednostkowa Powierzchnia

[morga]

 Ludność Powiat po reformie

z 1867 roku

1 Tarnów (M) 1325 3333 tarnowski
2 Zawale (Vorstadt) 4563 tarnowski
3 Grabówka (Vorstadt) 2705 tarnowski
4 Zabłocie (Vorstadt) 1616 tarnowski
5 Terlikówka (Vorstadt) 175 tarnowski
6 Pogwizdów (Vorstadt) 971 tarnowski
7 Strusina (Vorstadt) 1725 3032 tarnowski
8 Biała 2235 165 tarnowski
9 Klikowa 920 tarnowski
10 Chyszów 590 244 tarnowski
11 Gumniska 575 420 tarnowski
12 Krzyż 2535 755 tarnowski
13 Rzędzin 1220 735 tarnowski
14 Wierzchosławice 7235 1850 tarnowski
15 Komorów 181 tarnowski
16 Ostrów 167 tarnowski
17 Dąbrówka Infułacka 705 376 tarnowski
18 Świerczków 1210 266 tarnowski
19 Zaczarnie 2080 1088 tarnowski
20 Koszyce Małe 970 410 tarnowski
21 Koszyce Wielkie 915 433 tarnowski
22 Lichwin 2175 912 tarnowski
23 Lubinka 915 351 tarnowski
24 Pogórska Wola z Pośklem i Podgórzem 3605 1543 tarnowski
25 Pleśna 975 436 tarnowski
26 Łowczówek 1175 310 tarnowski
27 Rychwałd 1280 332 tarnowski
28 Radlna 510 234 tarnowski
29 Rzuchowa 830 442 tarnowski
30 Dąbrówka 740 281 tarnowski
31 Lubcza 665 129 tarnowski
32 Szczepanowice 1720 579 tarnowski
33 Jodłówka 136 tarnowski
34 Kłokowa 870 160 tarnowski
35 Świebodzin 380 tarnowski
36 Siemiechów 3325 1493 tarnowski
37 Łękawica 2720 1318 tarnowski
38 Łękawka 1205 522 tarnowski[11]
39 Nowodworze 330 217 tarnowski
40 Poręba 1165 630 tarnowski
41 Rzędzińska Wola 4095 1935 tarnowski
42 Skrzyszów 4585 2208 tarnowski
43 Szynwałd 3985 1854 tarnowski
44 Tarnowiec 840 347 tarnowski
45 Trzemesna 1260 573 tarnowski
46 Zawada i Wólka 860 422 tarnowski
47 Woźniczna 580 178 tarnowski
48 Zbylitowska Góra 1565 538 tarnowski
49 Sieciechowice 54 tarnowski
50 Zgłobice 835 441 tarnowski
51 Zakrzów i Łętowica z Ilkosławicami i Dębiną 865 309[12] brzeski / tarnowski[8][13]
52 Mikołajowice 640 371 tarnowski
53 Sierachowice 114 tarnowski

Objaśnienie:

(M) = miasto; (m) = miasteczko; 1 morga dolnoaustriacka (niem. Joch) = 0,005755 km²

Przypisy

  1. 1 2 Krzysztof Ostafin, Podziały administracyjne Galicji 1857 – 1910 [online], ArcGIS StoryMaps, 13 marca 2024 [dostęp 2025-03-10].
  2. ↑ Reichsgesetzblatt 1849-1918,1741 [online], alex.onb.ac.at [dostęp 2025-09-07].
  3. ↑ Artur Górak, Krzysztof Latawiec, Kancelaria organów władzy w Galicji. Wybór źródeł (wstęp) [online], s. 5.
  4. ↑ Ustrój wsi w okresie bezpośrednio przedautonomicznym (1856–1866) [online], www.poczetkrakowski.pl [dostęp 2025-09-07].
  5. 1 2 Allgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.
  6. ↑ Ustawa gminna z dnia 12. Sierpnia 1866 : ustawy o obszarach dworskich i reprezentacji powiatowej, Ordynacja wyborcza dla Gmin i powiatowa obowiązujące dla Galicji wraz z W. Ks. Krakowskiem tudzież ustawy państwowe o zasadniczych podstawach urządzenia Gmin z dodanym rejestrem abecadłowym, nakł. Karola Wilda, 1867, s. 63 [dostęp 2025-09-07].
  7. ↑ Krzysztof Ostafin, Mateusz Troll, Dominik Kaim, Jakub Taczanowski, Problem doboru jednostek odniesienia przestrzennego w integracji danych z drugiej połowy XIX i początku XX w. z terenów Galicji i Śląska Austriackiego, „Studia Geohistorica” (8), 2020, s. 194–212, DOI: 10.12775/SG.2020.09, ISSN 2300-2875 [dostęp 2025-03-10].
  8. 1 2 23 stycznia 1867 gmina została podzielona. Zakrzów z Łętowicą i Dębiną weszły w skład nowego powiatu brzeskiego, a Ilkosławice w skład powiatu tarnowskiego.
  9. ↑ Verordnung des Staatsministeriums vom 23 Jänner 1867 über die Reform des politischen Verwaltung in den Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator
  10. ↑ Polona [online], polona.pl [dostęp 2025-03-10].
  11. ↑ Była to jedna z tych nielicznych gmin, odnoścnie której w chwili reformy (23 stycznia 1867) nie było jeszcze wiadomo do którego powiatu zostanie włączona. Dopiero 19 czerwca 1867 postanowiano, że do powiatu tarnowskiego.
  12. ↑ W tym Zakrzów i Łętowica 209, a Ilkosławice i Dębina 114.
  13. ↑ 1 sierpnia 1878 same Ilkosławice włączono do powiatu brzeskiego

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.